Yan Keski, Kargaburun, Nokta ve Çizecek Ne İşe Yarar?

Ders notu: Yan Keski, Kargaburun, Nokta ve Çizecek Ne İşe Yarar?

Dişi yok, iki bıçağı var: yan keski

İlk alet yan keski. Penseye benziyor ama ucunda diş yok; sadece karşılıklı iki keskin bıçak var. Bu yüzden işi kesmek: tel ve kablo kesiyor, kablonun izolesini soyuyor, yumuşak metal parçaları kesiyor. Ağzı da penseden dar açılıyor: pense yaklaşık otuz dereceye kadar, yan keski yaklaşık on beş dereceye kadar açılabiliyor. Güvenlik tarafı: yan keskiyle bir şey tutmaya ya da çekmeye kalkmayın; mini yan keskiyi de kalın kabloda kullanmayın.

Uzun ve sivri uç: kargaburun

İkinci alet kargaburun. O da penseye benziyor ama ucu daha uzun ve küt değil, sivri; adını kuş gagasına benzemesinden alıyor. Bu uzun uç sayesinde pensenin giremediği yerlere giriyor ve elektronik devre elemanlarını rahatça tutuyor. Lehim yaparken parçayı kargaburunla tutarsanız havyanın sıcaklığı elinize zarar vermez. Ortadaki keskin kısmıyla kablo da soyabilirsiniz.

Matkaptan önce işaret: nokta

Üçüncü alet nokta. Matkapla delik açmadan önce deliğin yerini işaretliyor. Sivri ucu delinecek yerin tam üstüne koyuyorsunuz, tepesine çekiçle vuruyorsunuz, yüzeyde küçük bir iz kalıyor. Matkap ucu bu izde işi daha iyi kavrıyor. Bir de güvenlik notu: noktaya yalnız kendi ekseni yönünde vurun. Ancak böyle vurulursa nokta yüzeye dik ve düzgün dalar; fırlaması da böylece önlenir.

Yüzeye çizgi çizen sivri uç: çizecek

Dördüncü alet çizecek. Sözlükteki tanımı: ağacı çizmeye yarayan, ucu sivri, ağaç saplı el aracı. Metal üzerinde markalama yaparken de çizgiyi çizecekle çizersiniz; gözle görülür bir çizgi bırakması için sert yapılı ve sivri uçlu olmalı. Kullanırken dik tutmuyorsunuz ve ileri iterek çizgi çekmiyorsunuz. Sivri uçlu olduğu için iş önlüğünün cebinde taşımak yasak; ucunu plastik ya da mantarla kapatıp dolapta saklıyorsunuz.

Tarifteki ipucu, hangi alet?

Sınavda bu dört alet genelde birbirinin çeldiricisi olarak geliyor. O yüzden tarifteki ayırt edici ipucuna bakın: dişsiz iki bıçakla kesme yan keski; pensenin ulaşamadığı yerde elektronik parçayı tutma kargaburun; delinecek yeri çekiçle işaretleme nokta; sert, sivri uçla çizgi çizme çizecek. Dikkat: kablo kesmek ve soymak yalnız yan keskinin işi değil. Pense de kablo keser ve soyar, kargaburunla da kablo soyulur.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Bu aletleri tek tek tarif eden bir mevzuat maddesi yoktur; bilgiler MEB MEGEP modülleri ve TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten alınmıştır. El aletleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.4(1)(f)'deki iş ekipmanı tanımına ("herhangi bir makine, alet, cihaz, teçhizat, tesis ve tesisat") girer.
• Yan keski (MEB, Temel El Aletleri, 2014, 2.2): işlem sırasında parmaklar metal uca yaklaştırılmaz; kesilecek tel ya da kablo boyutuna göre seçilir. TDK tanımı: tel ve benzeri nesneleri kesmeye, kablo sıyırmaya yarayan, penseye benzer alet.
• Vida sökme (aynı modül, Öğrenme Faaliyeti-1 uygulama): vidaları yerinden çıkarmak için yan keski, kargaburun ya da pense kullanılmaz.
• Bız (aynı modül, Öğrenme Faaliyeti-1 uygulama): plançeteye vida sürmeden önce pilot delik bız, çivi ya da breyizle açılır. TDK'da 'biz': delik delmek için kullanılan, çelikten, sivri uçlu ve ağaç saplı araç.
• Nokta uç açıları (MEB, Markalama, 2011, 1.1.2.5): 30°, 60°, 75° ve 90° bilenir; delinecek yerlerde 90° uç matkap ucunun işi daha iyi kavramasını sağlar; 30° ve 60° uçlu olanlar markacı noktasıdır (sığ iz, kolay silinir); 75° uçlu nokta oksi-gaz kesmede kullanılır. Nokta ayrıca silinebilecek markalama çizgilerinin üzerini işaretlemede kullanılır.
• Çizecek malzemesi (Markalama, 1.1.2 Çizecekler): tamamen alaşımlı çelikten ya da sert metal uç + düşük karbonlu çelik gövdeden yapılır; sertleştirilmiş yüzeyler sert metal ya da pirinç uçlu çizecekle, boyanmış ya da fosfatlanmış yüzeyler kurşun kalemle markalanır.

Sık sorulan sorular

Yan keski hangi işlerde kullanılmaz?

Tutma ve çekmede; mini yan keski kalın kablo kesmede de kullanılmaz.

Yan keski ve pense en fazla yaklaşık kaç dereceye açılır?

Yan keski yaklaşık 15°'ye, pense yaklaşık 30°'ye kadar açılır.

Kargaburun özellikle hangi parçaları kolayca tutar?

Elektronik devre elemanlarını; pensenin ulaşamadığı yerlere de ulaşır.

Lehimde ısının ele zarar vermesini hangi alet önler?

Kargaburun: elektronik parçayı tutar, havyanın ısısı ele gelmez.

Noktayla açılan iz matkaba ne sağlar?

Matkap ucu bu izde işi daha iyi kavrar.

Noktaya neden yalnız ekseni yönünde vurulur?

Ancak eksen yönündeki vuruşla yüzeye dik ve düzgün dalar; fırlaması önlenir.

Metal markalamada çizecek nasıl olmalıdır?

Sert yapılı ve sivri uçlu; gereç üzerinde gözle görülür çizgi bırakmalı.

Kaynaklar

• MEB MEGEP Temel El Aletleri
• TDK Güncel Türkçe Sözlük, 'yan keski'
• TDK Güncel Türkçe Sözlük, 'biz'
• MEB MEGEP Markalama
• TDK Güncel Türkçe Sözlük, 'çizecek'
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği m.4