İSG Sözlük - İş Güvenliği Terimleri
İş sağlığı ve güvenliği alanında kullanılan temel terimlerin Türkçe tanımları ve İngilizce karşılıkları. Sınavlara hazırlık için kapsamlı terimler sözlüğü.
A
Acil Durum (Emergency)
İşyerinin tamamında veya bir kısmında meydana gelebilecek yangın, patlama, tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanan yayılım, doğal afet gibi acil müdahale, mücadele, ilkyardım veya tahliye gerektiren olaylardır.
Asbest (Asbestos)
Doğada lifsi yapıda bulunan, ısıya ve kimyasallara dayanıklı bir mineral grubudur. Solunduğunda akciğerlerde ciddi hastalıklara (asbestoz, mezotelyoma) yol açar. Kullanımı birçok ülkede yasaklanmıştır.
B
Biyolojik Risk (Biological Risk)
Bakteri, virüs, mantar, parazit gibi biyolojik etmenlerden kaynaklanan sağlık risklerini ifade eder. Sağlık, tarım, gıda ve atık yönetimi sektörlerinde yaygın olarak karşılaşılır. Biyolojik risk etmenleri enfeksiyon, alerji ve toksik etkilere neden olabilir.
C
COSHH (Control of Substances Hazardous to Health)
Sağlığa zararlı maddelerin kontrolü anlamına gelen İngiliz mevzuatındaki bir düzenlemedir. İşyerlerinde kullanılan tehlikeli kimyasal maddelere maruziyetin kontrolü ve önlenmesi için uygulanması gereken esasları belirler.
D
Desibel (dB) (Decibel)
Ses şiddetini ölçmek için kullanılan logaritmik bir birimdir. İşyerlerinde gürültü düzeyi 85 dB(A) maruziyet eylem değerini aştığında işveren önlem almakla yükümlüdür. 87 dB(A) maruziyet sınır değeridir ve aşılmamalıdır.
E
Ergonomi (Ergonomics)
İş ortamını, araç ve gereçleri insan yeteneklerine ve sınırlamalarına uygun şekilde tasarlama bilimidir. Ergonomik olmayan çalışma koşulları kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarına, yorgunluğa ve verimsizliğe yol açar.
F
Fine-Kinney (Fine-Kinney Method)
Nicel bir risk değerlendirme yöntemidir. Olasılık, frekans ve şiddet parametrelerinin çarpımıyla risk skoru hesaplanır. Riskleri sayısal olarak derecelendirip önceliklendirmeye imkan tanır.
FMEA (Failure Mode and Effects Analysis)
Hata Türü ve Etkileri Analizi, bir sistemdeki olası hata modlarını, bu hataların nedenlerini ve etkilerini sistematik olarak belirlemeye yarayan bir risk analizi yöntemidir. Özellikle üretim ve mühendislik süreçlerinde kullanılır.
G
Gürültü (Noise)
İstenmeyen, rahatsız edici veya sağlığa zararlı seslerdir. İşyerlerindeki fiziksel risk etmenlerinden biridir. Uzun süreli gürültüye maruz kalma kalıcı işitme kaybına neden olabilir.
Güvenlik Kültürü (Safety Culture)
Bir organizasyondaki bireylerin ve grupların iş sağlığı ve güvenliğine yönelik tutum, algı, yetkinlik ve davranış kalıplarının bütünüdür. Güçlü güvenlik kültürü, kazaların azalması ve güvenli çalışma ortamının sürdürülmesi için kritik önem taşır.
H
Hata Ağacı Analizi (Fault Tree Analysis - FTA)
İstenmeyen bir olayın (tepe olay) nedenlerini mantıksal kapılar (VE, VEYA) kullanarak geriye doğru analiz eden, tümdengelimci bir risk analiz yöntemidir. Karmaşık sistemlerdeki hata zincirlerinin belirlenmesinde kullanılır.
Havalandırma (Ventilation)
Kapalı ortamlarda temiz havanın sağlanması amacıyla yapılan hava dolaşımı işlemidir. Doğal veya mekanik olabilir. Zararlı gaz, toz, buhar ve dumanların ortamdan uzaklaştırılması için kritik öneme sahiptir.
HAZOP (Hazard and Operability Study)
Tehlike ve İşletilebilirlik Çalışması, proses tasarımındaki sapmaları sistematik olarak belirleyen bir risk analiz tekniğidir. Kılavuz kelimeler (yok, az, çok, ters vb.) kullanılarak proses parametrelerindeki sapmalar ve bunların sonuçları değerlendirilir.
I
ILO (International Labour Organization)
Uluslararası Çalışma Örgütü, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, iş sağlığı ve güvenliği standartlarının belirlenmesi ve çalışan haklarının korunması amacıyla faaliyet gösteren Birleşmiş Milletler kuruluşudur.
İ
İş Güvenliği Uzmanı (Occupational Safety Specialist)
İş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, iş güvenliği uzmanlığı belgesine sahip, Bakanlık ve ilgili kuruluşlarında çalışma hayatını denetleyen müfettişler ile mühendis, mimar veya teknik elemanlardan oluşan profesyonellerdir.
İş Hijyeni (Occupational Hygiene)
Çalışma ortamında bulunan sağlığa zararlı fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerin tanınması, değerlendirilmesi ve kontrolü ile ilgilenen bilim dalıdır. Gürültü, toz, kimyasal buhar gibi tehlikelerin ölçümü ve sınır değerlerle karşılaştırılmasını kapsar.
İş Kazası (Occupational Accident)
İşyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hale getiren olaydır. İş kazaları işverene üç iş günü içinde SGK'ya bildirilmelidir.
İSG Kurulu (OHS Committee)
Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurulması zorunlu olan İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulu'dur. İşveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları sorumlusu, sivil savunma uzmanı ve çalışan temsilcisinden oluşur.
İşyeri Hekimi (Occupational Physician)
İş sağlığı ve güvenliği alanında görev yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilmiş, işyeri hekimliği belgesine sahip hekimdir. Çalışanların sağlık gözetimi, işe giriş ve periyodik muayeneler, meslek hastalıklarının takibi gibi görevleri yerine getirir.
K
Kimyasal Madde (Chemical Substance)
Doğal haliyle bulunan veya üretim süreciyle elde edilen ya da herhangi bir işlem sırasında ortaya çıkan kimyasal element ve bileşiklerdir. Toksik, kanserojen, mutajen, parlayıcı veya patlayıcı özellikleri nedeniyle iş güvenliği açısından önemli risk kaynağıdır.
KKD (Kişisel Koruyucu Donanım) (PPE - Personal Protective Equipment)
Çalışanları işyerindeki bir veya birden fazla tehlikeye karşı korumak amacıyla kullanılan, kişinin giydiği veya taşıdığı tüm araç, gereç ve cihazlardır. Baret, koruyucu gözlük, eldiven, kulak tıkacı, toz maskesi, güvenlik ayakkabısı, emniyet kemeri gibi donanımları kapsar. KKD, tehlike kaynağında önlem alınamadığında son savunma hattı olarak uygulanır.
L
L Tipi Matris (L-Type Matrix)
5x5 boyutlu risk değerlendirme matrisidir. Tehlikenin gerçekleşme olasılığı (1-5) ile şiddeti (1-5) çarpılarak 1 ile 25 arasında bir risk skoru elde edilir. Basitliği ve uygulanabilirliği sayesinde en yaygın kullanılan risk analiz yöntemidir.
LEL (Lower Explosive Limit)
Alt Patlama Sınırı, bir gazın veya buharın hava ile karışarak patlayıcı ortam oluşturabilmesi için gereken minimum konsantrasyon değeridir. LEL altındaki konsantrasyonlarda karışım tutuşamayacak kadar fakir (yakıt açısından) kabul edilir.
M
Meslek Hastalığı (Occupational Disease)
Mesleki risklere maruziyet sonucu ortaya çıkan hastalıktır. Silikozis, asbestoz, kurşun zehirlenmesi, gürültüye bağlı işitme kaybı gibi hastalıklar meslek hastalığı kapsamındadır. 5510 sayılı Kanun'a göre sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple meydana gelen hastalıklardır.
MSDS / GBF (Material Safety Data Sheet / Güvenlik Bilgi Formu)
Kimyasal maddelerin tehlikeli özellikleri, kullanım koşulları, depolama şartları, ilk yardım bilgileri, yangın söndürme yöntemleri, kaza anında alınacak önlemler ve bertaraf yöntemlerini içeren standart belgedir. 16 bölümden oluşur ve üretici/ithalatçı tarafından hazırlanması zorunludur.
N
NFPA (National Fire Protection Association)
Ulusal Yangından Korunma Birliği, yangın güvenliği standartları ve kodları geliştiren uluslararası bir kuruluştur. NFPA 704 elmas şekilli etiketleme sistemi, kimyasalların sağlık, yanıcılık, reaktivite ve özel tehlikelerini renk kodlarıyla gösterir.
O
Olay Ağacı Analizi (Event Tree Analysis - ETA)
Başlangıç olayından itibaren olası sonuçları ve güvenlik bariyerlerinin etkinliğini ileriye doğru analiz eden tümevarımcı bir risk analiz yöntemidir. Hata ağacının tersine, olaydan sonuca doğru ilerler ve her aşamada başarılı/başarısız senaryoları dallandırır.
OSGB (Joint Health and Safety Unit)
Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi, işyerlerine iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sunmak üzere kurulan ve Bakanlıkça yetkilendirilen birimlerdir. İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli istihdam ederek işyerlerine dışarıdan İSG hizmeti sunar.
P
Parlama Noktası (Flash Point)
Bir sıvının yüzeyinden yeterli miktarda buhar çıkarak hava ile tutuşabilir bir karışım oluşturduğu en düşük sıcaklıktır. Parlama noktası düşük olan maddeler daha tehlikelidir. 21°C altındaki parlama noktasına sahip sıvılar "çok kolay alevlenir" olarak sınıflandırılır.
Patlayıcı Ortam (Explosive Atmosphere - ATEX)
Normal atmosfer koşullarında, gaz, buhar, sis veya toz halindeki yanıcı maddelerin hava ile karışarak oluşturduğu ve herhangi bir tutuşma kaynağıyla temas ettiğinde tamamının yanmasına yol açabilecek karışımlardır. ATEX direktifleri bu ortamların sınıflandırılmasını ve alınacak önlemleri belirler.
PPE (Personal Protective Equipment)
Kişisel Koruyucu Donanım'ın İngilizce kısaltmasıdır. İşyerindeki risklere karşı çalışanları korumak için kullanılan tüm bireysel koruma ekipmanlarını kapsar. Türkçe karşılığı KKD'dir.
Psikososyal Risk (Psychosocial Risk)
İşin tasarımı, organizasyonu, yönetimi ve sosyal bağlamından kaynaklanan, çalışanların psikolojik ve fiziksel sağlığını olumsuz etkileyen risk faktörlerini ifade eder. İş stresi, mobbing, tükenmişlik, iş-yaşam dengesizliği ve şiddet gibi unsurları kapsar.
R
Radyasyon (Radiation)
Enerjinin dalga veya parçacık şeklinde yayılmasıdır. İyonlaştırıcı radyasyon (alfa, beta, gama, X ışınları) ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon (UV, kızılötesi, radyo dalgaları) olarak ikiye ayrılır. İş yerlerinde radyasyona maruziyet sınır değerleri ve korunma tedbirleri titizlikle uygulanmalıdır.
Ramak Kala (Near Miss)
İşyerinde meydana gelen, yaralanma veya hastalığa neden olmayan ancak bunlara yol açabilecek potansiyele sahip olaylardır. Ramak kala olaylarının raporlanması ve analiz edilmesi, gerçek kazaların önlenmesi için son derece önemlidir. Heinrich Piramidi'ne göre her ciddi kazanın arkasında yüzlerce ramak kala olayı vardır.
Risk (Risk)
Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir. Risk, tehlikenin gerçekleşme olasılığı ve sonucunun şiddetinin bileşimidir. Risk = Olasılık x Şiddet formülüyle ifade edilir.
Risk Değerlendirmesi (Risk Assessment)
İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gereken çalışmalardır. 6331 sayılı Kanun'a göre tüm işyerlerinde yapılması zorunludur.
S
SDS (Safety Data Sheet)
Güvenlik Bilgi Formu'nun (GBF) uluslararası standart kısaltmasıdır. GHS (Globally Harmonized System) ile uyumlu olarak hazırlanan ve kimyasal maddelerin güvenli kullanımı için gerekli tüm bilgileri içeren belgedir. MSDS'nin güncellenmiş versiyonudur.
Sağlık Gözetimi (Health Surveillance)
Çalışanların sağlık durumlarının belirlenmesi ve iş ile ilişkili sağlık sorunlarının erken tespiti amacıyla yapılan sistematik izleme faaliyetidir. İşe giriş muayenesi, periyodik muayene, işe dönüş muayenesi ve işten ayrılış muayenesini kapsar.
STEL (Short-Term Exposure Limit)
Kısa Süreli Maruziyet Sınırı, bir çalışanın 15 dakikalık süre boyunca maruz kalabileceği maksimum kimyasal madde konsantrasyonudur. Günde 4 defadan fazla ve her biri 15 dakikayı aşmayacak şekilde uygulanır. İki maruziyet arasında en az 60 dakika olmalıdır.
T
Tehlike (Hazard)
İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelidir. Tehlike, riskin kaynağıdır. Kimyasal, fiziksel, biyolojik, ergonomik ve psikososyal tehlikeler olarak sınıflandırılır.
Tehlike Sınıfı (Hazard Class)
İşyerlerinin iş sağlığı ve güvenliği açısından az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli olarak sınıflandırılmasıdır. İşyeri tehlike sınıfı, işyerinin NACE koduna göre belirlenir ve İSG hizmetlerinin kapsamı ile süresini doğrudan etkiler.
Titreşim (Vibration)
Mekanik salınım hareketi olup el-kol titreşimi ve tüm vücut titreşimi olarak ikiye ayrılır. Uzun süreli maruziyette beyaz parmak hastalığı (Raynaud sendromu), kas-iskelet sistemi bozuklukları ve bel ağrısı gibi sağlık sorunlarına yol açabilir.
TLV (Threshold Limit Value)
Eşik Sınır Değer, ACGIH (Amerikan Hükümet Endüstriyel Hijyenistler Konferansı) tarafından belirlenen ve çalışanların çalışma yaşamları boyunca her gün tekrarlanan maruziyetlerde sağlık sorunu yaşamayacağı kabul edilen havadaki kimyasal madde konsantrasyon değeridir.
Tozla Mücadele (Dust Control)
İşyerlerinde toz oluşumunun önlenmesi, tozun yayılmasının engellenmesi ve çalışanların toza maruziyetinin azaltılması amacıyla alınan tedbirlerin tümüdür. Islak çalışma, lokal aspirasyon, genel havalandırma ve KKD kullanımı başlıca tozla mücadele yöntemleridir.
TWA (Time-Weighted Average)
Zaman Ağırlıklı Ortalama, 8 saatlik çalışma süresi boyunca ortamdaki kimyasal maddenin ortalama konsantrasyonunu ifade eder. Günlük 8 saat, haftada 40 saat çalışma süresi esas alınarak hesaplanır. Mesleki maruziyet sınır değerleri genellikle TWA olarak belirlenir.
U
UEL (Upper Explosive Limit)
Üst Patlama Sınırı, bir gazın veya buharın hava ile karışarak patlayıcı ortam oluşturabilmesi için izin verilen maksimum konsantrasyon değeridir. UEL üzerindeki konsantrasyonlarda karışım tutuşamayacak kadar zengin (yakıt açısından) kabul edilir. Patlayıcı aralık LEL ile UEL arasındadır.
W
What-If Analizi (What-If Analysis)
"Ya ... olursa?" sorusuna dayanan, yapılandırılmamış bir beyin fırtınası tekniği ile gerçekleştirilen risk analizi yöntemidir. Deneyimli bir ekip tarafından olası sapma ve tehlikelerin belirlenmesi için kullanılır. Diğer yöntemlere göre daha esnek ve hızlı uygulanabilir.
Y
Yangın (Fire)
Yanıcı madde, oksijen (hava) ve ısı (tutuşma kaynağı) üçlüsünün bir araya gelmesiyle başlayan ve kontrol dışı yayılan yanma olayıdır. Yangın üçgeni veya yangın tetrahedronu (zincirleme reaksiyon dahil) olarak modellenir. Sınıfları: A (katı), B (sıvı), C (gaz), D (metal), F (yağ) yangınlarıdır.
Aramanızla eşleşen terim bulunamadı.
Bu Terimleri Sınavda Test Edin
Öğrendiğiniz terimleri sınav sorularıyla pekiştirin. Binlerce soru sizi bekliyor.