Halat, Zincir ve Sapanda Çalışma Katsayısı Kaçtır?

Ders notu: Halat, Zincir ve Sapanda Çalışma Katsayısı Kaçtır?

Çalışma katsayısı neyi anlatır?

Kısaca hatırlayalım: çalışma katsayısı, imalatçının garanti ettiği üst yük sınırının, aksamın üzerinde yazan azami çalışma yüküne oranıdır. Yani katsayı 5 ise, üzerinde 1 ton yazan aksam imalatçı garantisiyle 5 tona kadar dayanmalı.

Makinenin halatı 5, zinciri 4

Kaldırma makinesinin kendi halatı ve zinciriyle başlayalım. Halatın bütünü ve uçları için genel kural 5, kaldırma zincirleri için 4. Bir de şuna dikkat: yükü doğrudan kaldıran halatta, kural olarak uçlar dışında ek bağ olmaz.

Kaldırma aksesuarlarında 5 – 4 – 7 – 4

Kaldırma aksesuarlarında, yani sapan gibi parçalarda dört sayı var. Tel halat ile halat ucu kombinasyonu 5. Kaynaklı baklalı zincir 4, üstelik kısa baklalı tipte olmalı. Dokuma halat veya sapan 7; tablodaki en yüksek değer bu. Sapanı oluşturan ya da sapanla kullanılan bütün metalik aksam ise yine 4.

Kişi kaldırmaya yönelik makinede iki katı

Şimdi kritik kural. Kişi kaldırmaya yönelik makinelerde bu çalışma katsayıları yeterli sayılmıyor; genel kural olarak iki katı alınıyor. Halat 10, zincir 8, dokuma halat ya da sapan 14 olur. Taşıyıcı, yani kişilerin taşındığı parça, halat veya zincirle asılıyorsa da genel kural olarak her biri kendi bağlantısıyla en az iki bağımsız halat ya da zincir gerekir.

Deney katsayısıyla karıştırmayın

Hatırlayalım: statik deneyde elle çalıştırılan makineler ve kaldırma aksesuarları için 1,5, diğer makineler için 1,25; dinamik deneyde 1,1. Bu sayılar çalışma katsayısı sorularında şık olarak karşınıza çıkabilir. Kolay ayırma yolu: 1,1 ile 1,5 arası deney katsayısı; 4 ve üzeri, kişi kaldırmadaki 8, 10 ve 14 dahil, çalışma katsayısı.

1 tonluk dokuma sapan kaç tona dayanmalı?

Bir dokuma sapanın üzerinde 1000 kilogram yazıyor. Katsayı 7; 1000 çarpı 7, 7000 kilogram. Kişi kaldırmaya yönelik bir makinede kullanılacak olsaydı katsayı 14 aranırdı; yani üzerinde 1000 kilogram yazan sapanın üst yük sınırı 14.000 kilogram olmalıydı.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT), RG 03.03.2009/27158, yürürlük 29.12.2009 (m.25). Ek-I 4.1.1 (tanımlar), 4.1.2.3 (deney katsayıları), 4.1.2.4 (makine halat/zincir), 4.1.2.5 (kaldırma aksesuarları), 6.1.1 (kişileri kaldırmaya yönelik makinalar). Bu kurallar imalatçının tasarım ve imalatta uyacağı temel sağlık ve güvenlik gerekleridir.
• Ek-I 4.1.2.3: statik deneyde kalıcı şekil bozukluğu veya yapısal kusur olmamalı; dinamik deneyler genel kural olarak anma hızlarında, eşzamanlı hareket mümkünse en olumsuz koşulda hareketler birleştirilerek yapılır.
• Ek-I 4.1.2.4: kasnak, tambur ve dişli çark çapı halat/zincir boyutuyla orantılı olmalı; düzenli tadil edilmesi düşünülen uygulamalarda halat ek bağına izin verilebilir; imalatçı her halat, zincir ve halat ucu için uygun deneyleri yapar veya yaptırır.
• Ek-I 4.1.2.5(c): dokuma halat/sapanda 7, malzemenin çok iyi kalite ve imalat yönteminin kullanım amacına uygun olması koşuluyla geçerli; aksi halde katsayı daha yüksek seçilir. Uçsuz sapanlar hariç, uçlardakiler dışında düğüm/ek bağ olmaz. (d): bir sapanı oluşturan ve sapanla birlikte kullanılan bütün metalik aksamlar için 4.
• Ek-I 4.1.2.5(e): çok bacaklı sapanın azami çalışma yükü; en zayıf bacağın çalışma katsayısı, bacak sayısı ve sapan konfigürasyonuna bağlı azaltma faktörüyle belirlenir. (f): imalatçı (a)–(d) aksamı için uygun deneyleri yapar veya yaptırır.
• Ek-I 6.1.1: iki kat katsayı kuralı "kişileri kaldırmaya yönelik makinalar" içindir; sıradan bir yük makinesiyle kişi kaldırmaya izin anlamına gelmez. Taşıyıcı, izin verilen kişi sayısı ve azami çalışma yüküne uygun dayanım ve alanı sağlamalı; düşme riskini önleyen askı/destek sistemi olmalı.
• Kavram notu: Çalışma katsayısı aksamın kendi özelliğidir (garanti üst yük sınırı ÷ işaretli yük); aynı sapanın katsayısı kullanım yerine göre değişmez. Kişi kaldırmaya yönelik makinede 14 katsayılı (aynı işaretli yük için iki kat dayanımlı) sapan aranır.
• Kullanım aşaması: İş Ekipmanlarının Kullanımında SG Şartları Yön. Ek-III 2.2.1.1 periyodik kontrol yük testinde de genel kural statik 1,5 (elle işletilen ekipman ve aksesuarlar) / 1,25 (diğerleri), dinamik 1,1'dir.

Kaynaklar

• Makina Emniyeti Yön. künye, m.25
• İş Ekipmanlarının Kullanımında SG Şartları Yön. Ek-III 2.2.1.1
• Resmî Gazete 16.10.2026 tarihli 33402 sayılı fihrist
• Makine Emniyeti Yön.