El Aletlerinin Doğru ve Yanlış Kullanımı: Tornavida Keski Olur mu?

Ders notu: El Aletlerinin Doğru ve Yanlış Kullanımı: Tornavida Keski Olur mu?

Her alet yalnız kendi işi için

Önce kural. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, dördüncü maddede iş ekipmanını tanımlıyor: işin yapılmasında kullanılan herhangi bir makine, alet, cihaz, teçhizat, tesis ve tesisat. Yani elinizdeki pense de, çekiç de bir iş ekipmanı. Aynı yönetmeliğin beşinci maddesine göre işveren, ekipmanın yapılacak işe uygun olması için gerekli tüm tedbirleri alır. 6331'in on dokuzuncu maddesine göre de çalışan, araç ve gereci kurallara uygun kullanır. Şantiyede bu ilke ayrıca açıkça yazılı: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-4'e göre mekanik el aletleri sadece tasarlandıkları işler için, uygun eğitim almış kişilerce kullanılır. Eğitim de ekipman kullanılmadan önce verilir. Kısacası her işin kendi aleti var; yerine geçen alet kaza ihtimalini artırır.

Hangi alet neyin yerine kullanılmaz?

Dersin kalbi bu tablo. Düz tornavida keski, levye, kama ya da zımba olarak kullanılmaz. Tersi de geçerli: keski tornavida yerine kullanılırsa ucu kırılıp fırlayabilir; ağaç keskisi de levye ya da kama yapılmaz. Anahtar çekiç yerine kullanılmaz. Pense ise küçük parçaları tutmak, teli bükmek ve kesmek içindir; somun ve cıvatada kullanılmaz, çünkü köşelerini yuvarlatabilir. Somunu sıkmak ya da gevşetmek için ağzı uygun anahtar kullanılır. Sınavda "hangisi pensenin yanlış kullanımıdır" diye sorulursa aklınıza ilk somun gelsin.

Tornavidanın doğru ve yanlış kullanımı

Tornavidaya yakından bakalım. Doğru kullanım: ucu vida başına hem boyut hem tip olarak uyan tornavidayı seçmek, küçük parçayı tezgâha ya da mengeneye koymak, gerilim altında çalışmak zorunluysa elektrik işine uygun yalıtımlı saplı tornavida kullanmak. Yanlış kullanım: uymayan uçla vidayı zorlamak, parçayı avucunuzda tutarak vidalamak ve devrede gerilim var mı diye tornavidayla bakmak. Gerilim tornavidayla değil, uygun bir ölçüm ya da test aletiyle kontrol edilir.

Gevşek sap, mantarlaşmış baş

Şimdi vurularak kullanılan aletler. Çekicin sapı gevşek ya da çatlaksa baş saptan çıkıp fırlayabilir; böyle bir sap değiştirilir. Keskinin, kamanın, zımbanın başı darbe ala ala mantar gibi yayılmışsa, vurduğunuz anda baş parçalanabilir ve keskin parçalar fırlayabilir; böyle bir baş kullanılmadan önce düzeltilir. İki kural daha: çekice çekiçle vurulmaz, anahtara da özel darbe yüzlü anahtar değilse çekiçle vurulmaz.

Anahtar çekilir, kesici keskin tutulur

Anahtarlarda: ağzı somuna tam uyan anahtarı seçin, yoksa kayar. Gevşek ayarlı, kayan anahtar kullanılmaz. Anahtar itilmez, çekilir; kaldıraç için sapa boru takılmaz. Kesicilerde sınavın sevdiği ters köşe şu: bıçak ve makas keskin olmalı, çünkü kör alet keskin olandan daha tehlikelidir. Çatlak testere bıçağı da kullanımdan çıkarılır.

Ortam değişince alet de değişir

Son olarak ortama göre seçim. Yanıcı gaz ya da buhar olan yerde demir ve çelik aletler kıvılcım çıkarabilir; burada kıvılcım çıkarmayan diye anılan, demir dışı malzemeden alet seçilir. Bu aletler kıvılcım riskini düşürür ama tamamen ortadan kaldırmaz. Yüksekte çalışırken aletlerin düşmesini engelleyecek tedbir alınır; bu Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-4'te açıkça yazıyor. Elektrik işinde önce enerji kesilir, elektrik işine uygun yalıtımlı aletle çalışılır. Tuzak şu: yalıtımlı sap sizi elektrikten korur, kıvılcımdan değil.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Uygulama ayrıntıları (CCOHS): Alet fırlatılmaz, sapı önde olacak şekilde elden verilir; keskin alet cepte taşınmaz; kesici aletle kendinize doğru kesilmez; tezgâha bırakılan testere, keski, bıçak gibi keskin aletlerin ucu geçiş yollarından uzağa bakar.
• "Kıvılcım çıkarmayan" aletler (CCOHS): Pirinç, bronz, bakır-berilyum gibi demir dışı alaşımlardan yapılır. Bunlar da düşük ısılı "soğuk kıvılcım" üretebilir; kıvılcım riski azalır ama sıfırlanmaz.
• Yapı İşleri Yön. Ek-4 (B) Bölüm II m.49: Mekanik el aletleri dahil güçle çalışan ekipmanda ayrıca (a) ergonomiye uygun ve yeterli sağlamlıkta tasarım, (b) her zaman iyi çalışır durumda olma, (c) doğru kurulum aranır.
• İş Ekipmanları Yön. m.4/1-(g): "İş ekipmanının kullanımı" yalnız çalıştırma değildir; durdurma, taşıma, tamir, tadil, bakım, devreye alma, hizmete sunma ve temizleme de kullanım sayılır.
• İş Ekipmanları Yön. m.5/2: İşveren ekipmanı seçerken özel çalışma şartlarını ve tehlikeleri dikkate alır, ekipmanın ek tehlike oluşturmamasına dikkat eder; tamamen tehlikesiz kılamıyorsa riski kabul edilebilir seviyeye indirir.
• İş Ekipmanları Yön. m.9 ve m.10: Kullanımda duruş pozisyonları, çalışma şekilleri ve ergonomi prensipleri dikkate alınır (m.9). Çalışana yeterli bilgi ve uygunsa yazılı talimat verilir; talimat Türkçe kullanım kılavuzu dikkate alınarak hazırlanır ve ekipmanla birlikte bulundurulur. Kendisi kullanmasa da çalışma alanındaki ekipmanın tehlikelerinden haberdar edilir (m.10).
• 6331 m.19/2: Çalışan, güvenlik donanımlarını doğru kullanır, keyfi olarak çıkarmaz ve değiştirmez (a); ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında ve koruma tedbirlerinde eksiklik gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber verir (c).
• İş Ekipmanları Yön. Ek-II 4.4.1-(ç): İple erişim çalışmalarında alet, edevat ve aksesuarlar tam vücut tipi emniyet kemerine, oturma yerine veya başka uygun bir yere bağlanır.

Sık sorulan sorular

El aleti iş ekipmanı sayılır mı?

Evet. İş Ekip. Yön. m.4/1-f: makine, alet, cihaz, teçhizat, tesis ve tesisat.

Pense somun ve cıvatada kullanılır mı?

Hayır. Köşelerini yuvarlatabilir; somun ve cıvatada uygun anahtar kullanılır.

Düz tornavida hangi aletlerin yerine kullanılmaz?

Keski, levye, kama ve zımba. Her iş, kendi aletiyle yapılır.

Keskiyi tornavida yerine kullanırsanız ne olabilir?

Ucu kırılıp fırlayabilir; kullanana ya da yanındakine çarpabilir.

Anahtar çekiç yerine kullanılır mı?

Hayır. Anahtar itilmez, çekilir; sapına boru eklenmez.

Başı mantarlaşmış keski, kama, zımba neden tehlikeli?

Darbede baş parçalanabilir, keskin parçalar fırlar. Önce baş düzeltilir.

Kör bıçak mı, keskin bıçak mı daha tehlikeli?

Kör alet daha tehlikelidir; bıçak ve makas keskin tutulur.

Yanıcı gaz ortamında yalıtımlı saplı alet yeterli mi?

Hayır. Yalıtım elektrik içindir; kıvılcım riskini demir dışı alet azaltır.

Kaynaklar

• OSHA 3080 'Hand and Power Tools', Hand Tools bölümü
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yön. m.4/1
• 6331 s. Kanun m.19/2
• Yapı İşlerinde İSG Yön. Ek-4
• CCOHS – Hand Tools: General Hand Tool Operation
• CCOHS – Hand Tools: Pliers