Stroboskobik Etki Nedir, Nasıl Önlenir? Makinede Operatör Ergonomisi

Ders notu: Stroboskobik Etki Nedir, Nasıl Önlenir? Makinede Operatör Ergonomisi

Stroboskobik etki: ışıksal görüntü yanılması

Sınavda bu kavram iki adla karşınıza çıkabilir: stroboskobik etki ya da Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliğindeki adıyla ışıksal görüntü yanılması. Işık sürekli değil de belli bir hızla titreşerek yanıyorsa, o hızla dönen parça duruyor gibi görünür; yakın bir hızla dönen parça ise yavaş ya da ters dönüyormuş gibi görünebilir. Tehlikesi açık: dönen parçayı durmuş sanmak.

Yönetmelik hangi önlemleri örnek verir?

Yönetmeliğin 53. maddesi, makinelerin, hareketli parçalarının ve bu makinelerin çalıştığı işletme yerlerinin aydınlatılmasında üç örnek önlem verir: uygun lamba seçmek, faz kaydırıcı kondansatörlü dekalörlü balast kullanmak ve üç fazlı besleme. Dikkat edin, metin 'örneğin … gibi' diyor; yani bunlar örnek, kapalı bir liste değil. Şıklarda 'tek fazlı besleme' görürseniz o çeldiricidir. Aynı maddenin floresan lambalar kısmı da, birden fazla tüp alternatif akımla çalışıyorsa dekalörlü balast ya da çok fazlı besleme salık verir.

İmalatçı da aydınlatmayı düşünmek zorunda

Aynı konu Makina Emniyeti Yönetmeliğinde de var, ama bu kez imalatçının yükümlülüğü olarak. Ek-I 1.1.4 Aydınlatma başlığı: makina, rahatsızlık veren gölgeli alan, rahatsız edici göz kamaşması ve hareketli parçalarda aydınlatmadan doğan tehlikeli flaşör etkisi olmayacak şekilde tasarlanır. Türkçe metin burada 'stroboskobik' yerine 'şiddetli flaşör etkisi' ifadesini kullanıyor. Yeni yönetmelikte bu ifade stroboskopik etki olarak geçiyor.

Operatör ergonomisinin 5 ilkesi

Şimdi operatör ergonomisi, Ek-I 1.1.6. Amaç: amaçlanan kullanım şartlarında operatörün rahatsızlığı, yorgunluğu, fiziksel ve psikolojik stresi olabildiğince asgariye insin. Beş ilke: bir, operatörlerin fiziksel ölçü, kuvvet ve dayanma gücü farklılıklarına imkân vermek. İki, uzuvların hareketi için yeterli yer. Üç, makina için belirlenen çalışma aralığından kaçınmak. Dört, uzun süre dikkat gerektiren izlemelerden kaçınmak. Beş, insan/makina arayüzünü operatörün öngörülebilir karakteristiklerine uyarlamak. Bir not: 16 Ekim 2026'da yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği yayımlandı. 20 Ocak 2027'de eskisinin yerini alınca ilke sayısı yediye çıkıyor. Aralık sınavında ise bu beş ilke geçerli.

Tasarımda imalatçı, kullanımda işveren

Bu beş ilke imalatçıya, yani makinanın tasarımına yöneliktir. Makina işyerine geldikten sonra ise İş Ekipmanları Yönetmeliğinin 9. maddesi devreye girer: çalışanların duruş pozisyonları, çalışma şekilleri ve ergonomi prensipleri işverence tam olarak dikkate alınır. Bir de operatör tanımı: makinayı sadece çalıştıran değil; kuran, ayarlayan, bakımını yapan, temizleyen, tamir eden ya da hareket ettiren kişi.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak (stroboskobik etki): Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (RG 04.11.1984/18565) m.53 (a) Genel, a.13: makineler ile hareket eden parçalarının ve bu makinelerin çalıştığı işletme yerlerinin aydınlatılmasında ışıksal görüntü yanılmalarını (stroboskobik etkileri) önlemek için “örneğin uygun lamba seçme, faz kaydırıcı kondansatörlü dekalörlü balast kullanma ya da üç fazlı besleme gibi tedbirler alınmalıdır”.
• Metin farkı: mevzuat.gov.tr'deki işlenmiş metin aynı bendi “faz kaydına kondansatörlü, dekalörlü balast kullanmaya” diye yazar; bazı notlarda önlemler bu yüzden 4 madde sayılır. Resmî Gazete aslında 3 örnek vardır. Hangi kaynaktan çalışırsanız çalışın önlemlerin kendisi aynıdır.
• Aynı maddede (m.53/a): aydınlatma tesislerinde 250 V'tan yüksek şebeke gerilimi kullanılmaz (a.2); armatür seçiminde kullanma amacına uygunluk, suya/toza karşı korunma ve ortam sıcaklığına dayanıklılık gözetilir (a.14); flüoresan tüplü tesislerde birden fazla tüp alternatif akımla çalışıyorsa ışıksal görüntü yanılmalarını azaltmak için dekalörlü balast ya da çok fazlı besleme salık verilir (b.2).
• Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT): RG 03.03.2009/27158; 29.12.2009'da yürürlüğe girdi (m.25). Ek-I 1.1.4 Aydınlatma: aydınlatma yetersizliği riski olan yerlerde makina uygun yekpare aydınlatmayla donatılır; sık muayene/ayar gereken iç parçalar ve bakım alanları uygun aydınlatılır.
• Ek-I 1.1.6 Ergonomi: ilkeler “amaçlanan kullanım şartları altında” uygulanır; hedef rahatsızlık, yorgunluk, fiziksel ve psikolojik stresin “olabildiğince asgariye” indirilmesidir.
• Ek-I 1.1.1 tarifler: (d) Operatör: makinaları kuran, çalıştıran, ayarlayan, bakımını yapan, temizleyen, tamir eden veya hareket ettiren kişi veya kişiler; (b) tehlike bölgesi; (c) tehlikeye maruz kalan kişi.
• İş Ekipmanları Yön. m.9 (İş sağlığı ve ergonomi): asgari sağlık ve güvenlik gereklerinin uygulanmasında çalışanların iş ekipmanı kullanımı sırasındaki duruş pozisyonları ve çalışma şekilleri ile ergonomi prensipleri işverence tam olarak dikkate alınır.
• Yeni yönetmelik (henüz yürürlükte değil): Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB), RG 16.10.2026/33402. m.51/1-b, 2009 tarihli Makina Emniyeti Yönetmeliğini kaldırır; kaldırma ve ekler 20.01.2027'de yürürlüğe girer (m.52/1-b). EK-3 1.1.6'da ilke sayısı 7'dir: zorlu duruş/kapasiteyi aşan manuel kuvvet ihtiyacının önlenmesi ve kendi kendine gelişen davranışlı makinenin insanlara yanıt vermesi eklendi; çalışma aralığı yerine makine tarafından belirlenen çalışma hızı yazar; stres 'ortadan kaldırılır veya mümkün olan en düşük seviyeye indirilir'. EK-3 1.1.4'te terim 'tehlikeli stroboskopik etkiler'dir. Aralık 2026 sınavında 2009 metni esastır (kapsam: 01.09.2026'da yürürlükte olan mevzuat).

Sık sorulan sorular

Elektrik İç Tesisleri Yön. stroboskobik etkiye hangi adı verir?

Işıksal görüntü yanılması (Elektrik İç Tesisleri Yön. m.53/a.13).

Stroboskobik etkiye karşı örnek önlemler neler?

Uygun lamba, faz kaydırıcı kondansatörlü dekalörlü balast, üç fazlı besleme.

Makina Emniyeti Ek-I 1.1.4'e göre hangi aydınlatma kusurları olmamalı?

Rahatsız eden gölge, göz kamaşması, hareketli parçada tehlikeli şiddetli flaşör etkisi.

Ergonomi ilkeleri neyi asgariye indirmeyi amaçlar?

Operatörün rahatsızlığını, yorgunluğunu, fiziksel ve psikolojik stresini.

Uzun süre dikkat gerektiren izleme için ilke ne der?

Bundan kaçınılmalıdır (Makina Emniyeti Yön. Ek-I 1.1.6).

İnsan/makina arayüzü neye uyarlanır?

Operatörün öngörülebilir karakteristiklerine.

Kullanım sırasında ergonomi prensiplerini kim dikkate alır?

İşveren (İş Ekipmanları Yön. m.9).

Makina Emniyeti Yön.'e göre operatör kimdir?

Kuran, çalıştıran, ayarlayan, bakan, temizleyen, tamir eden veya hareket ettiren kişi.

Kaynaklar

• Elektrik İç Tesisleri Yön.
• Wikipedia – Stroboscopic effect
• Makina Emniyeti Yönetmeliği
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yön. m.9/1
• Makine Emniyeti Yönetmeliği
• Makine Emniyeti Yönetmeliği