Makina Emniyeti Yönetmeliği: Kumanda Sistemlerinin Güvenliği Nedir?

Ders notu: Makina Emniyeti Yönetmeliği: Kumanda Sistemlerinin Güvenliği Nedir?

Kural imalatçıya yazılmış

İlk ayrım çok önemli. Bu dersin kuralları Makina Emniyeti Yönetmeliği'nde, yani 2006/42/AT sayılı AB direktifine paralel hazırlanan ve 3 Mart 2009'da Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmelikte. Ek-I, makinaların tasarımı ve imaliyle ilgili temel sağlık ve güvenlik kurallarıdır; muhatabı imalatçı veya yetkili temsilcisidir. Soruda 'tasarım', 'imal', 'imalatçı' görürseniz aklınıza Makina Emniyeti gelsin. Bir de güncel not: 16 Ekim 2026'da yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği yayımlandı; 2009 yönetmeliğini 20 Ocak 2027'de yürürlükten kaldırıyor. O tarihe kadar bu dersteki 2009 metni yürürlükte.

Kumanda sistemi tehlike üretmemeli

Yönetmeliğin ana cümlesi şu: kumanda sistemleri tehlikeli durumların oluşmasını önleyecek şekilde tasarlanmalı ve imal edilmeli. Dört şeye dikkat: sistem çalışma gerilimlerine ve dış etkilere dayanmalı; donanımda ya da yazılımda bir arıza tehlike doğurmamalı; mantık, yani lojik devrelerdeki hatalar tehlike doğurmamalı; ve çalışma sırasında makulen öngörülebilen insan hataları tehlike doğurmamalı. Yani tasarımcı, operatörün hata yapabileceğini baştan hesaba katmak zorunda.

Makina kendiliğinden davranmamalı

Yönetmelik ardından özel önem verilecek noktaları sayıyor. İlk grup hareketle ilgili: makina beklenmedik şekilde çalışmaya başlamamalı. Değişiklik tehlike doğuracaksa makina parametreleri kontrolsüz değişmemeli. Durdurma komutu verildiğinde durdurma engellenmemeli. Hiçbir hareketli parça ya da makinanın tuttuğu parça düşmemeli, yerinden çıkmamalı. Ve hareketli parçaların otomatik ya da manuel durdurulması engellenmemeli. Kısacası makina kendi kendine ne başlamalı ne de durmayı reddetmeli.

Koruyucu tertibat ve güvenlik parçaları

İkinci grup korumayla ilgili. Koruyucu tertibatlar için yönetmelik iki seçenek tanıyor: ya tamamen etkin olacaklar ya da bir durdurma komutu verecekler. Ayrıca kumanda sisteminin güvenlikle ilgili parçaları, makinaların veya kısmen tamamlanmış makinaların bir alt grubunun bütününe tutarlı şekilde uygulanmalı. Yani güvenlik parçası tek bir noktaya değil, o alt grubun tamamına uyumlu çalışmalı.

Sinyal yoksa makina durur

Ve girişteki sorunun cevabı. Kablosuz kumandada, iletişim kaybı da dahil olmak üzere, doğru kumanda sinyalleri alınmadığında otomatik bir durdurma sistemi devreye girmeli. Yani sinyal giderse makina durur. Dikkat edin: bağlantının kopması da doğru sinyalin alınamaması sayılıyor, bu kural tam o anda işliyor.

Güç kesintisi: enerji geri gelince ne olur?

Şimdi karıştırılan bir paragraf: Ek-I 1.2.6, güç kaynağı arızası. Kesinti, kesintiden sonra enerjinin yeniden gelmesi ya da beslemedeki dalgalanmalar tehlike yaratmamalı. Liste 1.2.1'e çok benziyor: makina beklenmedik şekilde çalışmaya başlamamalı, daha önce verilmiş durdurma komutu engellenmemeli, koruyucular etkin kalmalı ya da durdurma komutu vermeli. Ama dikkat: kablosuz kumanda maddesi bu listede değil, 1.2.1'de.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT), RG 03.03.2009/27158, yürürlük 29.12.2009 (m.25); Ek-I "Makinaların tasarımı ve imali ile ilgili temel sağlık ve güvenlik kuralları", 1.2.1 Kumanda sistemlerinin güvenliği ve güvenilirliği. İmalatçı veya yetkili temsilcisi Ek-I'deki kuralları sağlamak zorundadır (m.5/1-a).
• Yeni yönetmelik: Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) RG 16.10.2026/33402'de yayımlandı; m.51/1-b ile 2009 yönetmeliğini kaldırır, bu hüküm m.52/1-b gereği 20.01.2027'de yürürlüğe girer. O tarihe kadar 2009 metni yürürlükte. Bu kuralın yeni yönetmelikteki karşılığı EK-3 1.2.1 "kontrol sistemlerinin güvenliği ve güvenilirliği" (m.21/5).
• İşveren tarafı: İş Ekipmanları Yön. EK-I 2.1.5: kumanda sistemleri güvenli ve planlanan kullanım şartlarında meydana gelebilecek arıza, bozulma veya zorlanma göz önüne alınarak uygun nitelikte seçilir; EK-I'e uygunluğu işveren sağlar (m.6/1-a).
• Risk değerlendirmesi (Ek-I Genel ilkeler 1): İmalatçı veya yetkili temsilcisi, makinaya uygulanacak sağlık ve güvenlik kurallarını belirlemek için risk değerlendirmesi yapılmasını sağlar; makina bu sonuçlara göre tasarlanır.
• 1.2.2 Kumanda tertibatları: acil durdurma ve uzaktan kumandalı programlama cihazı (teach pendant) gibi gerekli haller dışında tehlike alanları dışına yerleştirilir; operatör tehlike alanında kimse olmadığından emin olamıyor ve kumanda sistemi de bunu önleyemiyorsa çalışmadan önce sesli ve/veya görsel uyarı sinyali verilir. (İş Ekipmanları Yön. EK-I 2.1.3'te ise otomatik devreye giren sesli VE ışıklı ikaz sistemi.)
• 1.2.3 Çalıştırma: makina yalnız bu amaçla sağlanmış kumanda teçhizatının bilinçli eylemle devreye sokulmasıyla çalıştırılabilir; duruştan sonra yeniden çalıştırmada ve çalışma koşullarındaki önemli değişiklikte de aynı kural geçerlidir. İstisna: tehlike doğurmuyorsa başka bir teçhizatla bilinçli devreye sokma; otomatik modda tehlike doğurmuyorsa müdahalesiz yeniden çalışma mümkün.
• 1.2.4.1 Normal durdurma: durdurma kumandası başlatma kumandalarına önceliklidir.
• 1.2.4.3 Acil durdurma: çalışma modundan bağımsız her zaman mevcut ve çalışır olmalı; diğer koruyucu tedbirlerin destekleyicisidir, yerini almaz. Tertibatın devreden çıkarılması makinayı yeniden çalıştırmamalı, yalnız yeniden çalıştırmaya izin vermelidir.

Sık sorulan sorular

Kumanda sistemi güvenliği hangi yönetmeliklerde?

Tasarım: Makina Emniyeti Yön. Ek-I 1.2.1; işyerinde seçim: İş Ekipmanları Yön. EK-I 2.1.5

Makina Emniyeti Yön. Ek-I kuralları kime yöneliktir?

Makina imalatçısı veya yetkili temsilcisine: tasarım ve imalat aşaması.

Kumanda sistemi hangi 4 duruma karşı tasarlanır?

Çalışma gerilimi/dış etkiye dayanma; arıza, lojik hata, insan hatası tehlike doğurmamalı.

Kablosuz kumandada doğru sinyal alınmazsa?

Otomatik bir durdurma sistemi devreye girmeli; iletişim kaybı da dahil.

Koruyucu tertibat için şart nedir?

Tamamen etkin olmalı ya da bir durdurma komutu vermeli.

Kumanda sisteminde durdurma komutu verilince?

Makinanın durdurulması engellenmemeli.

Enerji kesilip geri gelince makina?

Beklenmedik şekilde çalışmaya başlamamalı (Ek-I 1.2.6).

Kaynaklar

• Makina Emniyeti Yön. künye ve m.25
• RG 16.10.2026/33402 fihristi
• Makine Emniyeti Yön.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yön. m.1, m.6/1-a
• 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu m.25/1-2, m.26