Mekanik Tehlikeler: Mahfaza ve Koruyucu Tertibat Özellikleri Nelerdir?

Ders notu: Mekanik Tehlikeler: Mahfaza ve Koruyucu Tertibat Özellikleri Nelerdir?

Mahfaza mı, koruyucu tertibat mı?

Bu kurallar Makina Emniyeti Yönetmeliği'nin Ek-I'inden; yani makinayı tasarlayan ve imal edenin uyması gereken temel sağlık ve güvenlik kuralları. Önce iki tanım. Mahfaza, özellikle fiziksel bir engelle koruma sağlayan makina parçası. Koruyucu tertibat ise tek başına ya da bir mahfazayla birlikte riski azaltan, ama mahfazadan ayrı bir tertibat. Bir not: 16 Ekim 2026'da yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği yayımlandı; ama ana hükümleri 20 Ocak 2027'de yürürlüğe giriyor. Sınav için 2009 tarihli metin esas.

Ek-I 1.3: 9 mekanik tehlike başlığı

Ek-I'in 1.3 bölümü mekanik tehlikeleri dokuz başlıkta toplar: kararlılık kaybı, çalışma sırasında kırılma, düşen veya fırlayan parçalar, yüzey, kenar ve köşeler, çok işlevli makinalar, çalışma şartlarındaki değişiklikler, hareketli parçalar, hareketli parçalardan kaynaklanan risklere karşı koruma seçimi ve kontrol dışı hareketler. Son üç başlığın ortak noktası hareket; mahfaza konusu da tam burada devreye giriyor.

Koruma, riskin tipine göre seçilir

Hareketli parçalar önce temas riskini önleyecek şekilde tasarlanır; risk sürüyorsa mahfaza ya da koruyucu tertibat takılır. Hangisinin seçileceğini riskin tipi belirler. Aktarma organlarında sabit mahfaza ya da ara kilitlemeli hareketli mahfaza kullanılır; makinaya sık erişim gerekiyorsa ara kilitlemeli hareketli mahfaza. İşleme katılan parçalarda ise sabit mahfaza, ara kilitlemeli mahfaza, koruyucu tertibat ya da bunların bileşimi olabilir.

Her mahfaza ve tertibatta aranan 7 özellik

Hangi türde olursa olsun, her mahfaza ve koruyucu tertibatta yedi özellik aranır: sağlam yapıda olacak, yerine sağlam sabitlenecek, ilave tehlike çıkarmayacak, kolayca devreden çıkarılamayacak ya da by-pass edilemeyecek, tehlike bölgesinden yeterli uzaklıkta olacak, üretimin izlenmesine en az düzeyde engel olacak ve mümkünse sökülmeden alet takma, değiştirme ve bakıma imkân verecek.

Sabit, ara kilitlemeli, ayarlanabilen

Üç mahfaza türü var. Sabit mahfaza yalnızca aletle açılabilen ya da sökülebilen sistemlerle takılır; söküldüğünde bağlama sistemi makinada kalır. Ara kilitlemeli hareketli mahfaza kapanana kadar makinanın tehlikeli işlevleri harekete geçemez. Erişimi kısıtlayan ayarlanabilen mahfaza ise elle ya da otomatik, hiç alet kullanmadan kolayca ayarlanabilmeli. Tuzak tam burada: sabit aletle, ayarlanabilen aletsiz.

Koruyucu tertibatın 3 şartı

Koruyucu tertibat kumanda sistemine öyle bağlanır ki: hareketli parçalar operatörün erişim mesafesindeyken çalışmaya başlamaz, parçalar hareket ederken kişiler onlara erişemez, tertibatın bir aksamı yoksa ya da arızalıysa çalışma önlenir veya durur. Ve koruyucu tertibat yalnızca bilinçli bir eylemle ayarlanabilir.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT), RG 03.03.2009/27158, yürürlük 29.12.2009 (m.25). Ek-I, imalatçının uyacağı temel sağlık ve güvenlik kurallarıdır.
• Yeni yönetmelik: Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) RG 16.10.2026/33402'de yayımlandı. m.51/1-b ile 2009 yönetmeliğini kaldırıyor; ancak m.52'ye göre m.51 dahil ana hükümleri 20.01.2027'de yürürlüğe girer. 01.09.2026 sınav kapsamında 2009 metni geçerli.
• Ek-I 1.1.1 diğer tanımlar: tehlike bölgesi (kişinin makina içinde/çevresinde riske maruz kalabileceği bölge), operatör (makinayı kuran, çalıştıran, ayarlayan, bakımını yapan, temizleyen, tamir eden veya hareket ettiren kişi).
• Ek-I 1.1.2(b) sıralama: önce riskleri tasarımla bertaraf et/azalt, sonra bertaraf edilemeyenlere koruyucu tedbir, en son kullanıcıyı kalan riskler hakkında bilgilendir.
• Ek-I 1.3.5: çok işlevli makinalarda korumasız elemanlar ayrı ayrı çalıştırılıp durdurulabilmeli.
• Ek-I 1.3.7: hareketli parçaların yanlışlıkla bloke olması önlenmeli; blokaj olasılığı sürüyorsa güvenli çözmek için özel tertibat ve takımlar sağlanmalı.
• Ek-I 1.3.8 başlığı: "Hareketli parçalardan kaynaklanan risklere karşı koruma seçimi". 1.3.8.2: operatör müdahalesi nedeniyle tamamen erişilemez yapılamayan parçalarda: kullanılmayan bölümlere sabit veya ara kilitlemeli mahfaza + gerekli yerde erişimi kısıtlayan ayarlanabilen mahfaza.
• Ek-I 1.3.9: parça durdurulduğunda, kumanda dışı bir sebeple durma konumundan kayma engellenmeli ya da tehlike oluşturmamalı.

Sık sorulan sorular

Mahfaza nasıl tanımlanır?

Özellikle fiziksel bir engelle koruma sağlayan makina parçası (Ek-I 1.1.1-f).

Koruyucu tertibat bir mahfaza mıdır?

Hayır. Tek başına ya da mahfazayla birlikte riski azaltan, mahfazadan ayrı tertibattır.

Sık erişim gereken aktarma organlarında hangi mahfaza?

Ara kilitlemeli (birbirini kilitleyen) hareketli mahfaza (Ek-I 1.3.8.1).

Sabit mahfaza nasıl takılmalı?

Yalnızca aletlerle açılabilen ya da sökülebilen sistemlerle (Ek-I 1.4.2.1).

Ayarlanabilen mahfazayı ayarlamak için alet gerekir mi?

Hayır. Alet kullanmadan kolayca; elle ya da otomatik ayarlanabilmeli (1.4.2.3).

Ara kilitlemeli mahfaza kapanmadan ne olmamalı?

Makinanın tehlikeli işlevleri harekete geçmemeli (Ek-I 1.4.2.2).

Koruyucu tertibat nasıl ayarlanabilir?

Yalnızca bilinçli bir eylemle (Ek-I 1.4.3).

Mahfaza sökülmeden hangi işler yapılabilmeli?

Mümkünse alet takma, değiştirme ve bakım çalışması (Ek-I 1.4.1).

Kaynaklar

• Makina Emniyeti Yön. m.25; RG 03.03.2009 sayı 27158
• Makina Emniyeti Yön. Ek-I 1.3.1–1.3.9
• Makine Emniyeti Yön.
• RG 16.10.2026/33402 fihristi
• İş Ekipmanlarının Kullanımında SG Şartları Yön. Ek-I 2.8, 2.8.1