Alyen, Kerpeten, Kurbağacık ve Boru Anahtarı Nedir? Farkları

Ders notu: Alyen, Kerpeten, Kurbağacık ve Boru Anahtarı Nedir? Farkları

Anahtar da kerpeten de bir iş ekipmanıdır

Önce bir hatırlatma: İş Ekipmanları Yönetmeliği iş ekipmanını, işin yapılmasında kullanılan her türlü makine, alet, cihaz, teçhizat, tesis ve tesisat olarak tanımlıyor. Yani elinizdeki basit bir anahtar da bu tanımın içinde. Bugün dört alete bakıyoruz: alyen, kerpeten, kurbağacık ve boru anahtarı.

Başa anahtar sığmıyorsa: alyen

Alyenle başlayalım. Bazen cıvatanın bulunduğu yer o kadar dardır ki başına anahtar sığmaz. Bu durumda cıvata başına altıgen ya da yıldız bir oyuk açılır ve altıgen ya da yıldız alyenle çalışılır. Alyen L biçimlidir, iki ucu da aynı ölçüdeki oyuğa uyar. Yıldız anahtarla karıştırmayın: yıldız anahtar cıvata başını dıştan, her yandan kuşatır ve başın çevresinde açıklık ister. Alyen ise başı dıştan kavramaz, başa açılan oyuğa girer. Bir de yazım notu: TDK sözlüğünde bu aletin adı alyan diye geçiyor; MEB ders kitaplarında alyen yazımını da görürsünüz.

Çivi sökmenin aleti: kerpeten

Kerpeten: çivi sökme, çivi ve tel kesme işlerinin aleti. Çelikten, mafsallı gövdeli ve keskin ağızlı. Sapı, rahat kavransın ve elektrik yalıtımı sağlasın diye lastik kaplı da yapılabiliyor. Anahtar kelime: çivi sökme.

Ağzı ayarlanan anahtar: kurbağacık

Kurbağacık, açık ağız yani çatal ağızlı anahtara benziyor; ama en önemli farkı, ağzının ayarlanabilmesi. Bir sabit, bir hareketli çenesi var; hareketli çene bir dişliyle, yani sonsuz vidayla çevrilerek her cıvata başına göre ayarlanıyor. İngiliz anahtarı diye bir çeşidi de var. Dikkat: cıvataya fazla kuvvet uygulanacaksa kurbağacığın dişli düzeneği zarar görebilir; o zaman kombine anahtar kullanılır. Kombine anahtar, bir ucu açık ağız, öbür ucu yıldız olan anahtardır.

Boruyu sıkıştırıp çeviren: boru anahtarı

Boru anahtarı kurbağacığa benziyor, onun da ayarlı bir çenesi var. Farkı, özel çene yapısı: boruyu sıkıştırarak çeviriyor. Boru yüzeyi dairesel ve kaygan olduğu için ağzı dişli ya da kaymaz yüzeyli yapılıyor. Boru çapına göre çeşitli büyüklük ve güçte üretiliyor; boyu da sap uzunluğuyla, 10, 14, 18 inç gibi ölçülerle anılıyor.

Kurbağacık mı, boru anahtarı mı?

Şimdi en çok karıştırılan ikiliyi yan yana koyalım. Kurbağacık cıvata ve somun başını kavrar, açık ağız anahtara benzer, çenesi her cıvata başına ayarlanır. Boru anahtarı ise boruyu ve bağlantı parçalarını dişli ağzıyla sıkıştırarak çevirir, boru çapına göre farklı büyüklükte yapılır. MEB modülü İngiliz anahtarını kurbağacığın bir çeşidi olarak veriyor; boru anahtarı ise ayrı bir alet.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak türü: El aletlerinin tanımları bir mevzuat maddesinde yer almaz; dersteki tanımlar MEB MEGEP modüllerinden ve TDK sözlüğünden doğrulandı. Mevzuat bağlantısı: İş Ekipmanları Yön. m.4/1-f (iş ekipmanı tanımı “alet”i de kapsar) ve m.5/1 (işveren, iş ekipmanının yapılacak işe uygun olmasını sağlar).
• Yazım: TDK Güncel Türkçe Sözlük'te madde başı “alyan”dır (İng. allen): “cıvataları çıkarıp takmaya yarayan, altıgen kesitli, L biçiminde alet; alyan anahtarı”. MEB modüllerinde iki yazım da geçer: “alyen” (Elektrik ve Elektronik Sistemlerin Bakım ve Onarımı 1, 2008, §1.9.4) ve “alyan” (El ve Güç Aletleri, 2011, §4.4).
• Kurbağacık ve İngiliz anahtarı: MEB modülü İngiliz anahtarını kurbağacığın bir çeşidi olarak verir (EESBO-1 §1.9.5); TDK ise yönü tersten verir: kurbağacık = “küçük İngiliz anahtarı; ayarlanabilir somun anahtarı”. İki ad aynı ayarlı anahtar ailesi için kullanılır.
• Alyen ölçüleri: altıgenin karşılıklı kenar uzunluğuna göre mm cinsinden; 2–6 mm arası 0,5 mm, 7–22 mm arası 1 mm aralıklarla artar (MEGEP El ve Güç Aletleri §4.4).
• Kurbağacık ne zaman? Yalnızca doğru boyutlu anahtar veya soket bulunamadığında kullanılmalıdır (MEGEP El ve Güç Aletleri §4.2).
• Kerpeten pense grubundadır: ayarlı pense, kargaburun, segman penseleriyle birlikte pense grubunda sayılır (MEGEP Elektrik ve Elektronik Sistemlerin Bakım ve Onarımı 1 §1.1).
• Lokma anahtar: açıkağız ve yıldız anahtarların çalışamayacağı derinlikte, cıvatanın bir yuva içinde kaldığı ya da yanında döndürme alanı kalmadığı durumlarda kullanılır (EESBO-1 §1.9.3; El ve Güç Aletleri §4.5). Alyeni ayıran özellik, cıvata başına açılmış altıgen/yıldız oyuktur.

Sık sorulan sorular

Alyen anahtarın TDK sözlüğündeki yazımı nedir?

“Alyan” (İng. allen); MEB modüllerinde “alyen” yazımı da geçer.

Alyen anahtar hangi biçimdedir?

“L” biçimindedir; iki ucu da aynı ölçüdeki oyuğa uyar.

Kerpetenin gövdesi ve ağzı nasıldır?

Çelikten, mafsallı gövdeli ve keskin ağızlıdır.

Kerpeten sapı neden lastik kaplı yapılabilir?

Rahat kavrama ve elektrik yalıtımı için.

Kurbağacıkta ağız genişliği nasıl ayarlanır?

Hareketli çene, dişli (sonsuz vida) çevrilerek cıvata başına göre ayarlanır.

Kurbağacık hangi anahtara benzer, farkı nedir?

Açık ağız (çatal) anahtara benzer; farkı ağzının ayarlanabilmesidir.

Fazla kuvvet gerekiyorsa kurbağacık yerine ne kullanılır?

Kombine anahtar (açık ağız + yıldız); kurbağacığın dişli düzeneği zarar görebilir.

Boru anahtarının ağzı neden dişli ya da kaymaz yapılır?

Boru yüzeyi dairesel ve kaygandır; ağız boruyu kaymadan kavrasın diye.

Kaynaklar

• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yön. m.4/1-f
• MEB MEGEP, Makine Teknolojisi – Elektrik ve Elektronik Sistemlerin Bakım ve Onarımı 1
• MEB MEGEP, Elektrik Elektronik Teknolojisi – El ve Güç Aletleri 522EE0016
• TDK Güncel Türkçe Sözlük
• MEB MEGEP, İnşaat Teknolojisi – Ahşap
• TDK Güncel Türkçe Sözlük