Kumanda Cihazları ve Koruyucular Nasıl Olmalı? İş Ekipmanları Ek-I

Ders notu: Kumanda Cihazları ve Koruyucular Nasıl Olmalı? İş Ekipmanları Ek-I

Kumanda cihazı görünür; zorunlu haller dışında bölge dışında

Önce güvenliği etkileyen kumanda cihazları. Dört kural var. Bir: açıkça görülebilir ve tanınabilir olur, gerektiğinde uygun şekilde işaretlenir. İki: zorunlu haller dışında tehlikeli bölgenin dışına yerleştirilir. Üç: kullanımı ek bir tehlike oluşturmaz. Dört: istem dışı hareketlerde, yani düğmeye kazara dokunulduğunda, tehlikeye neden olmaz. Buradaki anahtar ifade "zorunlu haller dışında". Kural istisnasız değil; şıkta "her durumda" ya da "hiçbir istisna olmadan" görürseniz dikkat edin.

Kimse olmadığından emin olunamıyorsa: sesli ve ışıklı ikaz

Sınavda en çok sorulan nokta bu. Operatör, ana kumanda yerinden tehlike bölgesinde kimse bulunmadığından emin olmalı. Peki büyük bir makinede bundan emin olmak mümkün değilse? O zaman makine çalışmaya başlamadan önce otomatik olarak devreye giren sesli ve ışıklı ikaz sistemi bulunur. Üç kelimeyi aklınızda tutun: otomatik, sesli, ışıklı. Şıklarda "sesli veya ışıklı" ya da "operatörün elle devreye aldığı" ikaz yazıyorsa o şık yanlış.

Çalıştırma ve durdurma anında da koruma gerekir

Makinenin çalıştırılması ya da durdurulması da tehlike doğurabilir. Bu tehlikelere maruz kalan çalışanlar, yeterli zaman ve imkân sağlayan tedbirlerle korunur. Kumanda sistemleri de güvenli olmalı ve planlanan kullanımda ortaya çıkabilecek arıza, bozulma ya da zorlanma göz önüne alınarak seçilmeli.

Hareketli parçaya temas riski varsa: koruyucunun 6 özelliği

Hareketli parçalarla mekanik temas riski kazaya yol açabiliyorsa, ekipman tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen ya da ulaşılmadan önce hareketli parçaları durduran koruyucu veya koruma donanımıyla donatılır. Bu koruyucunun altı özelliği var. a: sağlam yapıda olur. b: ilave bir tehlikeye sebep olmaz. c: kolayca yerinden çıkarılamaz, etkisiz hale getirilemez. ç: tehlike bölgesinden yeterli uzaklıkta bulunur. d: ekipmanın görülmesi gereken operasyon noktalarını engellemez. e: yalnızca işlem yapılan alana erişimi kısıtlar ve koruyucuyu çıkarmaya gerek kalmadan parça takılmasına, sökülmesine ve bakımına imkân verir. Dikkat: bu bir tasarım şartı; bakımda koruyucuyu sökmek yasak demiyor, sökmek zorunda kalınmamalı diyor.

Kule kren yükseltildi mi? Kontrol yeniden yapılır

Gelelim derste üçüncü konuya: periyodik kontrol hangi durumlarda yapılır? Yönetmeliğin 7. maddesi dört durum sayıyor. Seyyar olmayan ekipmanda her yer değişikliğinde. Ve bu dersin konusu: iskele, sütunlu çalışma platformu, kule kren ve benzeri ekipmanlarda ilk kurulumdan sonra; yükseltilebiliyor ya da değiştirilebiliyorsa her yükseltme veya değişiklikten sonra, yapılan değişiklikleri içerecek şekilde. Bu kontrolleri periyodik kontrol yapmaya yetkili kişiler yapar.

Şıklardaki küçük kelime oyunları

Şıklarda sık görülen dört kelime oyunu var. Bir: "sesli veya ışıklı". Doğrusu sesli ve ışıklı, üstelik otomatik. İki: "kumanda cihazı her durumda tehlike bölgesinin dışında". Doğrusu zorunlu haller dışında. Üç: "bakım için koruyucunun sökülmesi gerekir". Doğrusu koruyucu sökülmeden bakım yapılabilecek şekilde olmalı. Dört: "kule krende yalnız ilk kurulumda kontrol". Doğrusu her yükseltme ya da değişiklikten sonra yeniden kontrol.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013/28628; mevzuatNo 18318). Kumanda cihazları Ek-I 2.1.1–2.1.5, koruyucular Ek-I 2.8 ve 2.8.1(a)–(e), periyodik kontrol durumları m.7(2)(a)(1)–(4). m.7'nin 1., 2. ve 3. fıkraları RG 23.12.2025/33116 ile değişti ve yayımı tarihinde yürürlüğe girdi. Ek-I 2.1 ve 2.8.1 bu değişiklikten etkilenmedi.
• Ek m.2/1-a: Kule krenlerin periyodik kontrolleri, ekipman muayene kuruluşlarında çalışan periyodik kontrol yapmaya yetkili kişilerce yapılır (31.12.2023'ten beri; "ekipman" ibaresi RG 23.12.2025/33116 ile). Aynı fıkraya eklenen (g) bendi (sütunlu çalışma platformları) geçici m.6/2 gereği 1.1.2027'ye kadar uygulanmaz.
• Ek-I 2.2: İş ekipmanı yalnızca bu amaçla yapılmış kumandaların bilerek ve isteyerek kullanılmasıyla çalıştırılır. Bu kural, çalışanlar için tehlike oluşturmadığı sürece, durduktan sonra yeniden çalıştırmada ve hız, basınç gibi çalışma şartlarında önemli değişiklik yapılırken de uygulanır (2.2.1). Otomatik çalışan ekipmanın normal çalışma programı içindeki tekrar harekete geçmesine veya çalışma şartlarındaki değişikliklere uygulanmaz (2.2.2).
• Ek-I 2.3 ve 2.4: Bütün iş ekipmanlarında ekipmanı tümüyle ve güvenli şekilde durdurabilecek bir sistem bulunur; durdurma sistemleri çalıştırma sistemlerine göre önceliklidir. Ekipmanın tehlikesi ve normal durma süresi gerektiriyorsa acil durdurma sistemi de bulunur.
• Ek-I 2.11 ve 2.15: İkaz donanımları kolay algılanır ve anlaşılır olur. İş ekipmanlarında çalışanların güvenliği için esas olan ikaz ve işaretler bulunur.
• m.7(2)(b)(2): Çalışma şeklindeki değişiklikler, kazalar, doğal olaylar ya da ekipmanın uzun süre kullanılmaması gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra da yetkili kişilerce gerekli periyodik kontroller yaptırılır.
• m.7(2)(c): Periyodik kontrol sonuçları ıslak imzalı olarak kayda alınır ve saklanır. 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı, elektronik ortamda saklanan kayıtlar da geçerlidir.
• m.7(5)–(6): Periyodik kontrol raporunda kontrolü yapan kişinin EKİPNET kayıt numarası bulunur. İşveren ile yetkili kişi arasında, hizmetten en geç 1 gün önce İSG-KATİP'teki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır. EK-III'te yer almadığı için periyodik kontrolü zorunlu olmayan ekipmanların raporlarında şekil ve sözleşme şartı aranmaz.

Sık sorulan sorular

Kumanda cihazı nereye yerleştirilir?

Zorunlu haller dışında tehlikeli bölgenin dışına.

Operatör bölgede kimse olmadığından emin olamıyorsa ne bulunmalı?

Makine çalışmadan önce otomatik devreye giren sesli ve ışıklı ikaz sistemi.

Kumanda sistemi seçilirken neler göz önüne alınır?

Planlanan kullanımda olabilecek arıza, bozulma veya zorlanma.

Koruyucu hangi durumda gerekir?

Hareketli parçalarla mekanik temasın kazaya yol açabileceği hallerde.

Koruyucu takılıyken parça değişimi ve bakım nasıl yapılır?

Koruyucuyu çıkarmaya gerek kalmadan yapılabilmeli.

Seyyar olmayan ekipmanın yeri değişirse?

Her yer değişikliğinde periyodik kontrol yapılır.

Kule kren yükseltilirse periyodik kontrol ne olur?

Değişiklikleri içerecek şekilde yeniden yapılır (m.7/2-a-4).

Kaynaklar

• İş Ekipmanları Yön. Ek-I 2.1.1
• İş Ekipmanları Yön. m.7