Yorgunluk Nasıl Ölçülür? Göstergeler, EEG ve Mola Kuralları

Ders notu: Yorgunluk Nasıl Ölçülür? Göstergeler, EEG ve Mola Kuralları

Yorgunluğu doğrudan ölçen bir yöntem yok

İlk ve en önemli fikir şu: yorgunluğu doğrudan ölçen bir yöntem yok. Ateşi termometreyle okursunuz ama yorgunluğu okuyan tek bir cihaz yok. Araştırmacılar yorgunluğun göstergelerini ölçer, yorgunluğu da bu göstergelerden dolaylı olarak çıkarır. Sınavda “yorgunluğu doğrudan ölçen yöntem” diye bir ifade görürseniz durun ve düşünün.

Yorgunluk ölçümünde altı gösterge grubu

Grandjean, 1979 tarihli “Fatigue in industry” makalesinde kullanılan ölçüm yöntemlerini altı grupta toplar. Bir: iş performansı, yani yapılan işin miktarı ve kalitesi. İki: sübjektif yorgunluk, çalışanın kendi hissettiği yorgunluk. Üç: EEG, beynin elektriksel etkinliği. Dört: flicker-fusion, yani kesik kesik yanan bir ışığın gözümüze sürekli yanıyor gibi görünmeye başladığı eşik. Beş: psikomotor testler, örneğin tepki süresi. Altı: mental testler. Bazı özetlerde flicker-fusion anılmaz ve liste beş maddeye iner; şıklarda ikisini de görebilirsiniz.

Mola, yorgunluk gelmeden verilir

İlk kural zamanlamayla ilgili. Yorulduktan sonra verilen mola, yorgunluk başlamadan verilen moladan daha az etkili. O yüzden molayı “yoruldum” hissine değil, düzenli aralıklara bağlıyoruz. Daha önceki bir derste gördüğümüz kuralı da hatırlayın: dinlenme değeri molanın ilk dakikalarında en yüksek; bu yüzden kısa ve sık mola.

Çalışma uzadıkça molaların sayısı ve süresi artar

İkinci kural: çalışma süresi uzadıkça molaların hem sayısı hem süresi artırılır. İş karmaşıklaştıkça da aynı şey geçerli. Mola ayrıca işin türüne göre ayarlanır. Alman Federal İş Ajansı'nın önerisine göre ağır bedensel işte bir saat çalıştıktan sonra beş dakika, daha karmaşık işte iki saat sonra on dakika mola verilir.

Sıcak ve gürültü molası o ortamın dışında geçirilmeli

Üçüncü kural yerle ilgili. Sıcak ya da gürültü yüzünden mola veriyorsanız, o mola aynı ortamda geçirilirse yeterli dinlenme sağlamayabilir. Sıcak-nemli ortamda yapılan bir deneyde iş-dinlenme düzeni ancak dinlenme nötr, serin bir ortamda geçirildiğinde yeterli bulundu. Gürültü ve toz için daha önce gördüğümüz kuralı hatırlayın: dinlenme yeri bunlardan uzak ve iş alanından ayrı olmalı.

Molada iş içeriğinden uzak durulur

Dördüncü kural: molada iş içeriğiyle uğraşılmaz. İşle ilgili e-posta okumak, iş konuşmasına devam etmek, özel işlerle ya da ev işi gibi yan işlerle uğraşmak kaçınılacak mola davranışları. Yemek, kısa yürüyüş, hafif egzersiz ve gevşeme ise dinlendirici. Bir incelik daha: oturarak çalışan biri molasında hareket etmeli; oturan işte molada yine oturmak pek dinlendirmez.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Grandjean (1979), “Fatigue in industry”, Br J Ind Med 36:175–186, s.181–182: ölçümler işten önce, iş sırasında ve sonra alınır; sonuç yalnız göreli değer taşır, dinlenmiş bir kişiyle karşılaştırılır. Yorumu güvenilir kılmak için birkaç gösterge birlikte kullanılır; fiziksel ölçümler sübjektif değerlendirmeyle desteklenmelidir. Üretim miktarı yorgunluğun doğrudan ölçüsü olamaz, çünkü hedefler, sosyal etkenler ve tutumlar da onu etkiler.
• Göstergeler: Grandjean listesinde altı gösterge var (iş performansı, sübjektif yorgunluk, EEG, flicker-fusion frekansı, psikomotor ve mental testler). Bazı Türkçe özetler flicker-fusion'ı anmadan beş gösterge sayar; şıklarda iki biçim de görülebilir. Psikomotor testlerde sık kullanılan ölçülerden biri tepki süresidir (basit ve seçmeli tepki süresi; ayrıca tapping, beceri ve sürüş simülasyonu testleri). Bu testlerde performanstaki düşüş yorgunluk belirtisi sayılır; flicker-fusion frekansındaki düşüş de yorgunluk belirtisi olarak yorumlanır.
• Mola türleri (iga.Report 34, Wendsche 2015'e dayanarak): mikro mola < 1 dk, mini mola 1–5 dk, kısa mola 5–10 dk, uzun mola > 10 dk. Bilişsel işte iki saatte bir 10–15 dk; tekrarlı işte her 30 dakikada bir ek mikro mola önerilir. Aktif (hareketli) mola oturarak çalışana, pasif mola bedensel yükte önerilir. Ekran işinde 20 dakikada bir en az 20 saniye uzağa bakmak, molada 10 dakikalık kısa uyku da “dinlendirici” sayılır.
• ILO/IEA Ergonomic Checkpoints (2. baskı, 2010) Kontrol noktası 121: sürekli hassas iş ve bilgisayar işinde kısa ve sık mola, örneğin saatte bir; mola iş istasyonundan uzakta geçirilir ve yürüyüş, esneme gibi gevşetici hareketlerle birleştirilebilir.
• Kamon (1979), Ergonomics 22(4):427–439: sıcak-nemli ortamda (kuru termometre 36 °C) iş-dinlenme döngüleri ancak dinlenme nötr ortamda (23 °C) geçirildiğinde yeterli bulunmuş; sıcak-kuru ortamda (50 °C) dinlenme yerinden bağımsız olarak yeterli çıkmış.

Sık sorulan sorular

Yorgunluğu doğrudan ölçen bir yöntem var mı?

Hayır. Yorgunluk göstergelerden dolaylı olarak değerlendirilir.

Beynin elektriksel etkinliğine bakan gösterge hangisi?

EEG (elektroensefalografi).

Tepki süresinin ölçüldüğü gösterge grubu hangisi?

Psikomotor testler.

Kesikli ışığın sürekli göründüğü eşiği ölçen test hangisi?

Flicker-fusion testi.

Mola ne zaman daha etkilidir?

Yorgunluk başlamadan, düzenli aralıklarla verildiğinde.

Çalışma süresi uzadıkça molalar nasıl değişmeli?

Sayısı ve süresi artırılmalı.

Sıcak-nemli ortamda çalışanın molası nerede geçmeli?

Sıcak ortamın dışında, nötr (serin) koşullu bir alanda.

Molada işle ilgili e-posta okumak önerilir mi?

Hayır. Molada iş içeriğiyle uğraşmak kaçınılacak bir davranıştır.

Kaynaklar

• Grandjean, 'Fatigue in industry', Br J Ind Med 1979;36:175–186, s.180
• ILO/IEA Ergonomic Checkpoints, 2. baskı
• Bundesagentur für Arbeit, faktor A 'Was macht eine gute Pause aus?': 'Der Erholungsgewinn
• iga.Report 34
• W. Kamon, 'Scheduling Cycles of Work for Hot Ambient Conditions', Ergonomics 22
• Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik m.7/1 ve m