Bir İşin Ergonomik Olma Şartları Nelerdir? 4 Şart ve Ergonominin Yararları

Ders notu: Bir İşin Ergonomik Olma Şartları Nelerdir? 4 Şart ve Ergonominin Yararları

Ergonomik olmanın dört şartı, alttan üste

Dört şartı aşağıdan yukarı çıkan bir merdiven gibi düşünün. İlk basamak yapılabilirlik: iş, insanın yetenek sınırları içinde mi? İkincisi katlanabilirlik: iş, sağlığı bozmadan uzun süre sürdürülebiliyor mu? Üçüncüsü kabul edilebilirlik: bu koşullar çalışan grupları tarafından kabul görüyor mu? En tepede hoşnutluk: iş, insanın psikolojik beklentilerini karşılıyor mu? Bu ölçütler birbirini izler, yani hiyerarşiktir. Sıra sorusu gelirse aşağıdan yukarı sayın. Bir not: bazı kaynaklar en tepeye beşinci basamak olarak kendini gerçekleştirebilirliği ekler; soruda 'dört şart' deniyorsa bu dördü esastır.

Yapılabilirlik kısa, katlanabilirlik uzun vadeli

Alttaki iki basamağı ayıran şey vade. Yapılabilirlik kısa vadeli: kişi bedenen ve zihnen bu işi yapabiliyor mu? Katlanabilirlik uzun vadeli: bu iş tüm vardiya boyunca, hatta tüm meslek hayatı boyunca sağlığı bozmadan sürdürülebilir mi? Bazı kaynaklar katlanabilirliğe dayanabilirlik diyor; sınavda iki adı da görebilirsiniz. Şunu da unutmayın: insan uyum yeteneği sayesinde uygunsuz koşullarda da iş çıkarabilir, ama bu insancıl çalışma sayılmaz.

Kabul ve hoşnutlukta psikoloji devreye girer

Üst iki basamakta konu öncelikle iş psikolojisine ve iş sosyolojisine geçiyor. Kabul edilebilirlik, bazı kaynaklarda beklenebilirlik diye geçer: katlanılabilir sınırlar içindeki koşulların çalışan grupları tarafından kabul edilmesidir; yani iş, sosyal sınırlar içinde kalmalıdır. Hoşnutluk, yani memnuniyet ise en tepedeki basamak: psikolojik bir konudur, bireysel ve sosyal psikolojinin alanına girer.

Ergonomi veri verir, iş düzenlemesi koşul yaratır

Sınavda sevilen bir ayrım var. Ergonomi, özellikle yapılabilirlik ve katlanabilirlik için veri ortaya koyabilir; buradaki dayanak sınır değerler, norm değerler ve kılavuz değerlerdir. Kabul edilebilirlik ve hoşnutlukta ise ergonomik iş düzenlemesi yalnızca bunların gerektirdiği koşulları yaratabilir. Kısacası: alttakiler için veri, üsttekiler için koşul.

Ergonomi neyi azaltır, neyi artırır?

Peki ergonomik uygulamalar neyi değiştirir? Azalttıkları: hatalar, yorgunluk ve stres, iş kazaları ve meslek hastalıkları, bir de kaza, rahatsızlık ve devamsızlık ile bu sağlık sorunlarına bağlı tazminat ve tedavi giderleri. Artırdıkları: üretkenlik ve verimlilik, kalite, iş tatmini ve moral, çalışanın hayat standardı. Çeldiriciler bu iki sütunu yer değiştirir; 'stres artar' ya da 'kalite azalır' gibi bir şık gördüğünüzde hemen eleyin.

Çalışan da işletme de kazanır

Bu yararları iki tarafa bölebilirsiniz. Çalışan için sağlık ve güvenlik yükselir, moral artar. İşletme için kalite, üretkenlik ve rekabet gücü artar. Ergonominin temel amacını tek cümlede söylersek: azami performansı, stres ve kaza gibi asgari insani maliyetle elde etmek. Kanunda da karşılığı var: 6331 sayılı Kanun, işin kişilere uygun hale getirilmesini risklerden korunma ilkeleri arasında sayıyor.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Mevzuat bağı: 6331 s. İSG Kanunu m.5/1(ç) (risklerden korunma ilkeleri): işin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek; özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en aza indirmek.
• Kökeni: Dört basamak, Rohmert'in insan işini değerlendirme basamaklarıdır (Ausführbarkeit – Erträglichkeit – Zumutbarkeit – Zufriedenheit; Schleswig-Holstein İş Güvenliği Dairesi LASG ergonomi sayfası).
• Eş anlamlılar: yapılabilirlik = uygulanabilirlik (KTÜ ders notu, Doç. Dr. H. Eroğlu, s.10); katlanabilirlik = dayanılabilirlik (KTÜ s.10) / dayanabilirlik (Özdemir 2008; Kahraman 2013 s.7); kabul edilebilirlik = beklenebilirlik (KTÜ s.10; Özdemir 2008); hoşnutluk = memnuniyet (KTÜ s.10).
• Tanımların ayrıntısı (ÇSGB iş müfettişi C. S. Özdemir, 2008): yapılabilirlik psiko-fiziksel sorun (kısa vadeli); dayanabilirlik çalışma fizyolojisi ve çalışma hekimliği sorunu, kasla çalışmadaki dayanabilirlik (uzun vadeli); beklenebilirlik dayanabilirlik sınırları içindeki koşulların gruplar tarafından kabulü; hoşnutluk psikolojik sorun (bireysel ve sosyal psikoloji).
• LASG tanımları: iş, tüm vardiya ve tüm meslek hayatı boyunca sağlığa zarar vermeden düzenli yapılabiliyorsa katlanılabilirdir; kabul edilebilirlikte koşullar çalışanın performans kapasitesini ve iyi oluşunu bozmaz; hoşnutlukta koşullar bedensel ve zihinsel performans kapasitesinin gelişmesine katkı yapar.
• Ergonominin amacı (Gazi, M. Irmak): kaza, rahatsızlık ve devamsızlıkları en aza indirerek bu sağlık sorunlarına bağlı tazminat ve tedavi giderlerini en aza indirmek; tazminat/tedavi gideri yalnız devamsızlığa değil üçüne birlikte bağlanır.
• Ergonominin hedefleri (Özdemir 2008): insan ve ekonomi, sağlığın korunması (iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi/azaltılması), sosyal uygunluk, teknik ve ekonomi.
• Kas-iskelet sorunları (Kahraman 2013, s.7): mesleki kas ve iskelet hastalıkları sağlık nedeniyle işe gelememe sıralamasında ön sıralardadır; araştırmalarda çalışanların genellikle yalnız %20'si iş yaşamı boyunca bu rahatsızlıklardan şikâyet etmez.

Sık sorulan sorular

Ergonomik iş değerlendirmesinin ilk basamağı hangisidir?

Yapılabilirlik: iş, insanın bedensel ve zihinsel yetenek sınırları içinde mi?

Katlanabilirlik hangi vadeyi ölçer?

Uzun vade: tüm vardiya ve meslek hayatı boyunca sağlığı bozmadan sürdürme.

Katlanabilirliğin kaynaklarda geçen diğer adı nedir?

Dayanabilirlik.

Kabul edilebilirliğin diğer adı ve anlamı nedir?

Beklenebilirlik: katlanılabilir koşulların çalışan gruplarınca kabulü.

En üst basamak hangisidir, hangi alanın konusudur?

Hoşnutluk; bireysel ve sosyal psikolojinin konusu.

Ergonomi hangi iki basamak için veri ortaya koyar?

Yapılabilirlik ve katlanabilirlik; dayanak sınır, norm ve kılavuz değerler.

Ergonominin temel amacı tek cümlede nedir?

Azami performansı asgari insani maliyetle (stres, kaza) elde etmek.

Kaynaklar

• Gazi Üniversitesi İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi, M. Irmak
• KTÜ Orman Fakültesi, Doç. Dr. H. Eroğlu, 'Ormancılık İş Bilgisi' ders notu, s.10 'İnsan Ça
• Landesamt für Arbeitsschutz, Soziales und Gesundheit
• C. S. Özdemir
• ÇSGB İSGGM İSG Uzmanlık Tezi, M. F. Kahraman, 'Türkiye'de Antropometrik Verilere Göre Ofis
• 6331 sayılı İSG Kanunu m.5/1-ç