Mobbingin Nedenleri Nelerdir? Bireysel ve Kurumsal Nedenler

Ders notu: Mobbingin Nedenleri Nelerdir? Bireysel ve Kurumsal Nedenler

Mobbing tek bir nedenle açıklanamaz

Önce genel çerçeve. Çalışma Bakanlığının mobbing rehberi açıkça şunu söylüyor: psikolojik taciz tek bir nedenle açıklanamayacak kadar karmaşık bir süreç. Dört etkenin etkileşimiyle ortaya çıkıyor: kişilik özellikleri, mağdurun iş konumu, örgütsel koşullar ve sosyo-ekonomik koşullar. Yani “sadece kötü bir patron” diye tek cümleyle geçemeyiz.

Araştırmaların öne çıkardığı üç neden

Bakanlığın 2024 tarihli psikososyal faktörler rehberi, araştırmaların öne çıkardığı üç nedeni sayıyor: yanlış personel seçimi ve işe alımı, dönemsel çalışan istihdamı ve bazı mevkileri elde etmek için yaşanan rekabet. Ama rehber hemen ekliyor: sadece bunlar değil; bireysel ve kurumsal nedenler de var. Şimdi bu iki listeye geçiyoruz; ikisi de aynı 2024 rehberinden.

Bireysel nedenler: dört madde

Bireysel nedenler dört tane. Bir: birini bir grup kuralını kabul etmeye zorlamak. İki: düşmanlıktan hoşlanmak. Üç: can sıkıntısı içinde zevk arayışı. Dört: önyargıları pekiştirmek. Kural, düşmanlık, can sıkıntısı, önyargı. Bakanlığın 2013 tarihli bildiri kitabındaki bir bildiride de benzer bir dörtlü Leymann'a dayandırılıyor: grup normunu benimsemek, düşmanlıktan zevk almak, başkalarına kötü davranmaktan zevk duymak ve önyargıyı desteklemek. İfadeler birebir aynı değil; iki listeyi yan yana koyan biziz.

Kurumsal: kişi ve değişim sorunu

Kurumsal nedenler on tane; ezberi kolaylaştırmak için üç gruba ayırdım. Bu gruplama benim, rehberin değil. İlk grup kişi ve değişimle ilgili: istenmeyen bir kişiden kurtulmak istendiğinde; istenen değişime ayak uyduramayanlar olduğunda; çalışanlar güncel bilgi ve teknolojideki değişikliklere ayak uyduramadığında; ve çalışanlar kurumun yeni amaçlarını benimsemediğinde.

Kurumsal: istihdam ve maliyet

İkinci grup kadro ve para: küçültme politikasıyla istihdam daraltılmak istendiğinde; işgücü genç çalışanlardan oluşturulmak istendiğinde; ve kurum maliyet bazlı düşünüp daha maliyetli eski personeli daha az maliyetli yeni personelle değiştirmek istediğinde. Bakanlığın mobbing rehberi de benzer bir işveren politikasına dikkat çekiyor: iş sözleşmesini kendisi feshederse doğacak maliyetlerden kurtulmak isteyen kimi işverenler, çalışanı psikolojik olarak yıpratıp kendi isteğiyle ayrılmasını sağlamaya çalışabiliyor.

Kurumsal: yönetim ve hedef

Üçüncü grup yönetim ve hedef: kurumun başarısının artırılması istendiğinde; yönetim kademelerinde radikal değişiklikler olduğunda; ve yönetim, alt gruplar arasındaki güç çekişmesinde taraflardan birini tuttuğunda. Dikkat: burada taraf tutan yönetim, yani kurum. O yüzden bu madde kurumsal. Kişinin kendi düşmanlık zevki ise bireysel listede.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: ÇSGB İSGGM, *Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi* (Ankara, 2024) §3.2 “Mobbingin Nedenleri” (araştırma bulguları, 4 bireysel ve 10 kurumsal neden; s.12–13); §3.1 Davenport ve ark. (2005) Leymann'ın mobbing davranışlarını 5 grupta toplar; §3.3 mobbingin bireye, işyerine, aileye ve topluma sonuçları.
• Leymann dörtlüsü: ÇSGB, 1. Çalışma Hayatında Psikolojik Taciz (Mobbing) Panel ve Çalıştayı Bildiriler Kitabı (2013), s.266 (H. Atatanır bildirisi, s.263–277): grup normlarını benimsemek, düşmanlıktan zevk almak, zevk duymak (sadist kişilik), önyargıyı desteklemek. 2024 rehberinin ifadeleriyle eşleştirme bize aittir.
• Kurumsal (örgütsel) psikolojik taciz türü: kurum, tacizin doğrudan uygulayıcısıdır; hedefler istihdamı daraltma, kıdemli çalışanları genç işgücüyle ikame etme, istenmeyen bir kişiden kurtulmadır; mağdurun başvurabileceği örgüt içi kanallar kapalıdır (aynı kitap, s.198).
• Ek nedenler (aynı kitap s.267, Reichert 2003'e atıfla): yönetimin zayıflığı, rekabet baskısı, terfi beklentisi, yöneticilerce beğenilme ve onaylanma arzusu.
• 2017 rehberi §2.1: mobbing iddiası bazen bireyin kendi kusuru gündeme geldiğinde “savunma aracı” olarak kullanılabilir.
• ALO 170 verileri (2017 rehberi Ek-4): 19.03.2011–15.12.2017 arasında 55.046 psikolojik taciz başvurusu; başvurularda belirtilen nedenlerde en yüksek pay saldırganın kişilik özelliği (%22,49), ardından örgüt yapısı ve iklimi (%20,45).

Sık sorulan sorular

Can sıkıntısı içinde zevk arayışı: bireysel mi, kurumsal mı?

Bireysel. 2024 psikososyal rehberindeki dört bireysel nedenden biri.

Küçültme politikasıyla istihdamı daraltma isteği?

Kurumsal. Kurum, istihdamı daraltmak için mobbinge başvurabilir.

Önyargıları pekiştirmek?

Bireysel. 2024 psikososyal rehberindeki dört bireysel nedenin sonuncusu.

Yönetim kademelerinde radikal değişiklik olması?

Kurumsal. 2024 psikososyal rehberindeki on kurumsal durumdan biri.

Birini grup kuralını kabul etmeye zorlamak?

Bireysel. 2024 psikososyal rehberindeki bireysel listenin ilk maddesi.

Maliyetli eski personeli daha ucuz yeni personelle değiştirmek?

Kurumsal. Kurumun maliyet bazlı düşünmesinden doğar.

Araştırmaların öne çıkardığı üç neden hangileri?

Yanlış personel seçimi ve işe alım, dönemsel istihdam, mevki için rekabet.

2024 psikososyal rehberinde kaç bireysel, kaç kurumsal neden var?

4 bireysel, 10 kurumsal neden.

Kaynaklar

• ÇSGB, İşyerlerinde Psikolojik Taciz
• ÇSGB İSGGM, Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi, 2024, §3.2
• ÇSGB, 1. Çalışma Hayatında Psikolojik Taciz