Stres Yönetimi Nasıl Yapılır? Kişisel ve Örgütsel Yöntemler

Ders notu: Stres Yönetimi Nasıl Yapılır? Kişisel ve Örgütsel Yöntemler

Stres yönetiminde üç hedef, bir sıra

Daha önce kurumun stresle mücadelede izlediği beş aşamalı döngüyü görmüştük; o döngünün ilk adımı stres kaynaklarını teşhis etmekti. Bugün işin yöntem tarafındayız. Stres yönetiminde üç hedef var ve sırası önemli: önce stresin nedenlerini ortadan kaldırmak ya da kontrol altına almak, ikinci olarak etkilerini yok etmek, üçüncü olarak da bireyi güçlendirip direncini artırmak. Bu, hedeflerin sırası; döngünün adımlarıyla karıştırmayın. Bir de şunu aklınızda tutun: ne bireysel ne de örgütsel yöntemler tek başına yeter; ikisi birlikte yürütülür.

Kişisel yöntemler: çalışanın kendi elindekiler

Kişisel yöntemler çalışanın kendi elindekiler: gevşeme, yani nefes alma, meditasyon, zihinsel gevşeme; düzenli aerobik egzersiz; dengeli beslenme; davranış değişikliği; hobiler, düzenli tatil ve kendini tanıma. Ortak noktaları şu: kişi kendi alışkanlıklarını, fiziksel, psikolojik ve davranışsal yapısını kontrol altına alıyor.

Braham'ın DKBY modeli: dört adım

Bireysel yöntemlerden biri Braham'ın DKBY modeli; dört harf, dört adım. D, değiştir: olumsuz durumu değiştirebiliyorsanız değiştirin, o durumun yarattığı stres tamamen ortadan kalkar. K, kabul et: kontrol edemediğiniz koşulları öfkelenmeden kabul edin. B, boşver: değiştiremeyeceğiniz şeyi kontrol etmeye çalışmak sizi kontrol saplantısına götürür. Y, yaşam tarzını yönet: egzersiz, diyet, rahatlama ve duygusal destekle gelecekteki stres kaynaklarına bugünden hazırlanırsınız.

Örgütsel yöntemler: işin düzenine dokunmak

Örgütsel yöntemler ise işin düzenine dokunur: denetim, katılım, yani çalışanların işle ilgili kararlara katılması, net görev tanımları, esnek çalışma, adil ücret, kariyer planlaması ve sosyal destek. Görev tanımları netleşince rol belirsizliği ve çatışmalar azalır. Burada bir tuzak var: denetim kelimesi amirin çalışanı gözetlemesi anlamına gelmiyor; çalışanın kendi işini denetleyebilmesi, yani işi üzerinde söz sahibi olması demek.

Sorun odaklı mı, duygu odaklı mı?

Stresle baş ederken iki yaklaşım görülür. Sorun odaklı yaklaşım stresin kaynaklarına odaklanır ve daha etkin kabul edilir. Duygu odaklı yaklaşım ise olayın iyi yönüne bakar: daha kötüsü de olabilirdi, her işte bir hayır vardır der. Bu yolu izleyenler stres kaynağını pasif biçimde kabul eder ve daha az başarılı olur.

Mevzuatta stres: riskle kaynağında mücadele

Peki mevzuat ne diyor? 6331 sayılı Kanunun 5. maddesindeki risklerden korunma ilkeleri arasında şunlar var: risklerle kaynağında mücadele etmek; tekdüze çalışma ve üretim temposunun olumsuz etkilerini önlemek; iş organizasyonu ve sosyal ilişkileri de kapsayan bir önleme politikası geliştirmek. Bu ilkeler bütün riskler için geçerli; Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği de psikososyal tehlikeleri sayıyor, bunlar da belirlenip kayda alınıyor. Stres doğrudan da geçiyor: işyeri hekimi, çalışma ortamındaki stres faktörlerinden korunma için araştırma yapmakla görevli.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• 6331 s. Kanun m.5/1 (risklerden korunma ilkeleri), tam liste: (a) risklerden kaçınmak; (b) kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek; (c) risklerle kaynağında mücadele etmek; (ç) işin kişilere uygun hale getirilmesi, özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyorsa en aza indirmek; (d) teknik gelişmelere uyum sağlamak; (e) tehlikeliyi tehlikesiz veya daha az tehlikeliyle değiştirmek; (f) teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı faktörlerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek; (g) toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek; (ğ) çalışanlara uygun talimatlar vermek.
• ÇSGB İSGGM Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi (2024), Tablo 2.1 (s.3–4): esnek olmayan çalışma programları “iş programları”, çalışanların kararlara düşük katılımı “kontrol”, rol belirsizliği “işyerindeki görev”, düşük ücretler ve iş güvencesinin olmaması “kariyer gelişimi” kategorisinde birer psikososyal tehlikedir.
• Aydın (2004) örgütsel yöntem listesi: zaman yönetimi, sosyal destek, amaçları belirleme, iş zenginleştirme, katılımcı yönetim, rollerin berraklaştırılması ve çatışmayı önleme, kariyer planlaması ve yönetimi, stres yönetim eğitimi, fiziksel çalışma koşullarının iyileştirilmesi, ücret yönetimi.
• Zaman yönetimi iki düzeyde: Aydın (2004) örgütsel yöntemler arasında sayar; ÇSGB rehberinin DKBY şemasında (Şekil 4.3) ise bireysel “Değiştir” adımında “Zamanını iyi kullan” olarak geçer. İki düzeyde de ele alınır.
• ÇSGB İSGGM uzmanlık tezi (Korkut, 2014): iş zenginleştirme = çalışana kendi işini planlama, örgütleme, denetleme yetki ve sorumluluğu verilmesi; iş değiştirme = işi tekdüzelikten kurtarmanın en basit yolu, kişinin aynı düzeyde ve benzer beceri isteyen bir işe verilmesi; personeli güçlendirme = çalışanların karar verme yetkisinin artırılması.

Sık sorulan sorular

Stres yönetiminin üç hedefi hangi sırayla gelir?

Nedenler → etkiler → bireyin direnci. Kurumsal beş aşamalı döngünün ilk adımı ise teşhis.

Gevşeme, egzersiz, dengeli beslenme: kişisel mi, örgütsel mi?

Kişisel (bireysel) yöntemler: kişinin kendi alışkanlıklarına yöneliktir.

Esnek çalışma ve net görev tanımı hangi stres yönetimi düzeyinde?

Örgütsel yöntemler: işin düzenine yöneliktir.

DKBY'nin açılımı nedir?

Değiştir – Kabul et – Boşver – Yaşam tarzını yönet (Braham).

DKBY'de egzersiz ve diyet hangi adımda?

Y – Yaşam tarzını yönet; rahatlama ve duygusal destek de bu adımda.

Stresle başa çıkmada hangi yaklaşım daha etkin kabul edilir?

Sorun odaklı yaklaşım: stresin kaynaklarına odaklanır.

Örgütsel stres yönetiminde “denetim” ne demektir?

Çalışanın kendi işini denetleyebilmesi; amirin gözetimi değil.

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi
• Aydın Ş., Örgütsel Stres Yönetimi, DEÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6
• Korkut
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.5/1
• İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında
• İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.8/3