Mobbing Nedir, Hasta Bina Sendromu Nedir? Tanımlar ve Belirtiler

Ders notu: Mobbing Nedir, Hasta Bina Sendromu Nedir? Tanımlar ve Belirtiler

Mobbing: sistematik ve kasıtlı yıldırma

Psikososyal tehlike ve riskleri işlediğimiz derste yıldırmanın, yani mobbingin, bir psikososyal risk olduğunu görmüştük. Şimdi tanımına bakalım. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının bilgilendirme rehberine göre mobbing; işyerinde bir ya da birden fazla kişinin başkalarına yönelik, belirli bir süre sistematik biçimde devam eden, kötü niyetli ve kasıtlı olumsuz tutum ve davranışlarının bütünüdür. Amacı üç kelime: yıldırmak, pasifize etmek, işten uzaklaştırmak. Zararı da dört alanda olur: kişilik, mesleki durum, sosyal ilişkiler ya da sağlık. Anahtar kelimeleri not edin: sistematik, belirli bir süre, kasıtlı.

Genelge (RG 19.03.2011) ve TBK ne diyor?

Hukuki tarafta iki temel metin var. Birincisi 19 Mart 2011 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi. Genelge psikolojik tacizi; kasıtlı ve sistematik olarak, belirli bir süre çalışanın aşağılanması, küçümsenmesi, dışlanması, yıldırılması gibi şekillerde ortaya çıkan bir durum olarak anlatır. Birinci maddesi net: mücadele öncelikle işverenin sorumluluğundadır. Dördüncü madde: ALO 170 üzerinden psikologlarla çalışanlara destek verilir. İkinci metin 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, madde 417: işveren, işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ve uğrayanların daha fazla zarar görmemesi için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.

Her kötü davranış mobbing değildir

Şimdi önemli bir tuzak: her kötü davranış mobbing değildir. Rehber üç durumu açıkça dışarıda tutar. Tek seferlik ya da iş yoğunluğuna, strese bağlanabilecek, süreklilik göstermeyen tartışmalar mobbing değildir. İşyeri dışında olan davranışlar mobbing değildir. Fiziksel şiddet, cinsel taciz ve hakaret de farklı hukuki nitelik taşıdığı için ayrı değerlendirilir. Bir de yön meselesi: mobbing yalnız amirden asta gelmez; astlar birlikte amirlerine uygulayabilir, aynı düzeydeki çalışanlar da birbirine uygulayabilir.

Hasta bina sendromu: binadan çıkınca rahatlama

Gelelim ikinci kavrama. Hasta bina sendromu; bina içinde geçirilen zamanla bağlantılı görünen akut sağlık ve konfor şikâyetleridir, ama belirli bir hastalık ya da neden saptanamaz. En ayırt edici işaret şu: şikâyetçilerin çoğu binadan ayrıldıktan kısa süre sonra rahatlar. Belirtiler listede: baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı; göz, burun, boğaz tahrişi ve kuru öksürük; ciltte kuruluk ve kaşıntı; yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü ve kokulara hassasiyet.

Hasta bina sendromu mu, bina ile ilişkili hastalık mı?

Hasta bina sendromu, bina ile ilişkili hastalıkla karıştırılabilir; farkı tabloda görüyorsunuz. Hasta bina sendromunda neden belirlenemez, belirli bir hastalık saptanmaz, binadan çıkınca kısa sürede rahatlama olur. Bina ile ilişkili hastalıkta ise klinik olarak tanı konabilir, neden doğrudan havadaki bina kirleticisine bağlanır ve binadan ayrıldıktan sonra iyileşme uzun sürebilir. Belirtileri de farklıdır: öksürük, göğüs sıkışması, ateş, titreme, kas ağrısı.

Hasta binanın dört etkeni ve sayılmayan iki risk

Önce bir ayrımı netleştirelim: belirtilerin belirli bir nedeni saptanamaz; ama sendroma neden olan ya da katkıda bulunan dört etken sayılıyor. Bir: yetersiz havalandırma; kişi başına yeterli temiz dış hava verilmiyorsa ya da havalandırma ve iklimlendirme sistemi havayı insanlara iyi dağıtmıyorsa. Bizim mevzuatta da İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, kapalı işyerlerinde çalışanların ihtiyaç duyacağı yeterli temiz havanın sağlanmasını ister. İki: iç kaynaklı kimyasallar; halı, yapıştırıcı, döşemelik kumaş, fotokopi makinesi gibi kaynaklardan formaldehit dahil uçucu organik bileşikler yayılır. Üç: dış kaynaklı kirleticiler; egzoz gibi kirleticiler kötü yerleşmiş hava girişlerinden içeri girer. Dört: biyolojik kirleticiler; kanallarda, nemlendiricilerde, ıslanmış halıda üreyen küf ve bakteri. Ve tuzak: radon ve asbest ciddi risklerdir ama yıllar sonra hastalık yaptıkları için hasta bina etkeni sayılmaz.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• ÇSGB İşyerlerinde Psikolojik Taciz (Mobbing) Bilgilendirme Rehberi (4. baskı, 2017) 1.2 Unsurlar: işyerinde gerçekleşmeli; üstten asta, asttan üste ya da eşitler arasında olabilir; sistemli, süreklilik kazanmış sıklıkta, kasıtlı; yıldırma, pasifize etme, işten uzaklaştırma amaçlı; mağdurun kişiliğinde, mesleki durumunda veya sağlığında zarar doğmalı; davranışlar gizli veya açık olabilir.
• Rehber 2.2–2.5 Benzer kavramlar: işyerinde çatışma kişiliği hedef almaz, işin yapılış şekline ilişkin fikir ayrılığıdır; işyerinde şiddet suç oluşturan davranışlardır ve tek bir davranışla da açıklanabilir; işyerinde kabalık daha genel bir davranıştır ve herkese yönelik olabilir; işyerinde cinsel taciz cinsiyet temellidir ve tek bir defa sergilenmesi yeterlidir.
• Rehber 3.1–3.2 Türler: dikey (hiyerarşik) psikolojik taciz yukarıdan aşağıya (amirden astlara) ve aşağıdan yukarıya (astlardan amire) olmak üzere iki türlüdür; yatay psikolojik taciz aynı düzeyde veya aynı hiyerarşik gruptakiler arasındadır.
• Rehber 4. bölüm: Leymann'ın beş davranış grubu: (1) kendini göstermeyi ve iletişim oluşumunu etkilemek, (2) sosyal ilişkilere saldırılar, (3) kişinin itibarına saldırılar, (4) kişinin yaşam kalitesi ve mesleki durumuna saldırılar, (5) kişinin sağlığına dokunan saldırılar.
• 6098 s. TBK m.417/2: işveren İSG için gerekli her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak; işçiler de alınan önlemlere uymakla yükümlüdür.
• EPA Indoor Air Facts No. 4 (revised, 1991): 1984 tarihli bir DSÖ komite raporu, dünyada yeni ve yenilenmiş binaların %30'a kadarının iç hava kalitesiyle ilgili aşırı şikâyete konu olabileceğini öne sürmüştür; sorun çoğu kez binanın özgün tasarımına veya işletme talimatına aykırı işletilmesi ya da bakımından kaynaklanır. Havalandırma standartları 1900'lerde kişi başına yaklaşık 15 cfm dış hava öngörürken 1973 petrol ambargosundan sonra 5 cfm'ye düşürülmüş; bu oranların çoğu durumda yetersiz kaldığı görülmüştür.
• İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yön. Ek-1 m.17: mekanik ve genel havalandırma sistemlerinin bakım-onarımı ile filtre kullanım ve değişimleri yıllık olarak yetkili kişilere yaptırılır.

Sık sorulan sorular

ÇSGB rehberine göre mobbingin üç amacı nedir?

Yıldırma, pasifize etme, işten uzaklaştırma

Psikolojik tacizin önlenmesine ilişkin genelgenin sayısı ve tarihi?

2011/2 sayılı Başbakanlık Genelgesi, RG 19.03.2011

İşverene psikolojik tacize karşı önlem yükümlülüğü veren madde?

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417

Genelgeye göre çalışana psikolog desteği hangi hattan verilir?

ALO 170

İş yoğunluğuna bağlı tek seferlik bir tartışma mobbing midir?

Hayır; süreklilik ve sistematiklik şarttır

Hasta bina sendromunda binadan ayrılınca ne olur?

Şikâyetçilerin çoğu kısa sürede rahatlar

Bina ile ilişkili hastalığı hasta bina sendromundan ayıran nedir?

Tanı konabilir ve neden havadaki bina kirleticisine doğrudan bağlanır

Radon ve asbest neden hasta bina etkeni sayılmaz?

Akut değil, yıllar sonra ortaya çıkan uzun vadeli hastalık yaparlar

Kaynaklar

• ÇSGB İşyerlerinde Psikolojik Taciz
• Resmî Gazete 19.03.2011/27879
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417/1
• 4857 sayılı İş Kanunu m.25 başlık ve birinci fıkra
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.10
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2