Maslach'a Göre Tükenmişliğin 3 Boyutu ve Psikolojik Yorgunluk Belirtileri

Ders notu: Maslach'a Göre Tükenmişliğin 3 Boyutu ve Psikolojik Yorgunluk Belirtileri

Molanın ilk dakikaları en dinlendiricisidir

İlk konu mola. Bir molanın en dinlendirici kısmı ilk dakikalarıdır; dinlenme değeri sonra düşer. Bu yüzden kısa ve sık molalar, tek uzun moladan daha iyidir. Bu bir ergonomi ilkesi; İş Kanunu'ndaki ara dinlenmesi ise en az süre olarak aralıksız verilir, ancak iklim, mevsim, gelenek ve işin niteliğine göre sözleşmeyle bölünebilir. Yorgunluk da çalışma süresiyle düz bir çizgi gibi değil, yaklaşık üstel artar. Ağır bedensel işte ek kısa molalar gerekir. Mola yeri iş alanından ayrı, gürültüden, tozdan, kimyasaldan uzak olmalı. Molanız telefonla ya da bir iş talebiyle bölünürse dinlendirici etkisi bozulur.

Psikolojik yorgunluğun altı belirtisi

Molayı yeterince vermezsek ne olur? Alman ergonomi bilimcisi Heinz Schmidtke psikolojik yorgunluğun belirtilerini sıralamış. Altı tane: algılama bozukluğu, koordinasyon bozukluğu, konsantrasyon ve dikkat bozukluğu, düşünme bozukluğu, çalışma isteğinde azalma, sosyal ilişkilerde bozulma. Sınavda bu listeye başka bir kavram karıştırılabilir, örneğin duyarsızlaşma. O, birazdan göreceğimiz Maslach'ın boyutu.

Stres yalnız psikososyal nedenden doğmaz

Şimdi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının psikososyal faktörler rehberindeki akışa bakalım; rehberde Şekil 6.1 olarak geçiyor. Başta iki kaynak var: fiziksel, kimyasal, biyolojik risk faktörleri ve psikososyal nedenler. İkisi de ortadaki kutuya akıyor: psikososyal risk faktörleri, yani stres. Stresten de iki sonuç çıkıyor: bir yanda psikososyal sorunlar ve psikolojik bozukluklar, öbür yanda fiziksel hastalıklar ve iş kazaları. Yani gürültü, patlama tehlikesi ya da bulaşıcı hastalık da strese yol açabilir. Stres yalnız psikososyal nedenden doğar diyen şık yanlıştır.

Maslach'a göre tükenmişlik nedir?

Tükenmişlik, Bakanlık rehberinde psikososyal risk faktörlerinden biri olarak geçiyor. Bugün tanımına bakıyoruz. Sosyal psikolog Christina Maslach'a göre tükenmişlik, yoğun duygusal taleplerle karşılaşan ve sürekli insanlarla yüz yüze çalışanlarda görülen bir sendrom. İçinde fiziksel bitkinlik, uzun süreli yorgunluk, çaresizlik ve umutsuzluk var; bunlar işe, hayata ve insanlara karşı olumsuz tutum olarak dışarı yansıyor.

Tükenmişliğin üç bileşeni

Maslach modelinde üç bileşen var. Birincisi duygusal tükenme: stres boyutu, kişinin duygusal ve fiziksel kaynakları azalıyor. İkincisi duyarsızlaşma: kişilerarası boyut, hizmet verdiği insanlara karşı negatif, katı tutum ve işe tepkisizlik. Üçüncüsü düşük kişisel başarı duygusu: kişinin kendini olumsuz değerlendirmesi. Kısa yol: stres, duygusal tükenme; insanlar, duyarsızlaşma; kendim, kişisel başarı.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• ÇSGB İSGGM Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi (Ankara, 2024), Bölüm 5: hizmet sunanla alanın yüz yüze ve iletişimin yoğun olduğu eğitim, sağlık, bankacılık gibi sektörlerde zorlayıcı koşullar daha çok hissedilir; bu durum tükenmişliğe yol açabilir. Rehber tükenmişliği “çağın hastalığı” diye anar. Maslach, Maslach Tükenmişlik Envanteri'ni geliştiren sosyal psikologdur. Duyarsızlaşma tanımında “işe karşı tepkisizleşme” de geçer.
• Aynı rehber, Bölüm 6: fiziksel, kimyasal ve biyolojik risk faktörleri psikolojik bozukluklara da yol açabilir; örnek: şapka sanayiinde civa kaynaklı “çılgın şapkacı psikozu”. Ters yönde, İngiltere'de kas-iskelet sistemi hastalıklarının üçte ikisinin altında psikososyal bir sorun saptanmıştır. Psikososyal riskler hormonal sistemi etkileyerek dolaşım, solunum, sindirim, kas-iskelet ve bağışıklık sisteminde rahatsızlıklara yol açabilir; rehberin listesinde üreme, iç salgı bezleri ve deri hastalıkları da vardır (6.1).
• Schmidtke (Die Ermüdung, 1965): yorgunluk geri dönüşümlü bir performans ve işlev düşüşüdür; çabayı artırır ve ancak birkaç saatlik daha uzun bir dinlenmeyle geriler.
• 4857 s. İş Kanunu m.68 (yasal ara dinlenme): 4 saat veya daha kısa işte 15 dk, 4 saatten fazla 7,5 saate kadar (dahil) yarım saat, 7,5 saatten fazla işte 1 saat; süreler en azdır, aralıksız verilir; iklim, mevsim, gelenek ve işin niteliğine göre sözleşmeyle bölünebilir; ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz.
• Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda SG Önlemleri Yön. m.7/1: işveren, uygun çalışma planıyla operatörlerin periyodik olarak ara vermesini veya dönüşümlü olarak başka işlerde çalışmasını sağlar. m.6/2(f): “ara dinlenmeleri ve egzersizler” eğitim konuları arasındadır.
• ILO/IEA Ergonomic Checkpoints (2. baskı, 2010), Kontrol noktası 97: dinlenme köşeleri iş alanlarından ayrı, gürültü, toz ve kimyasal gibi rahatsızlıklardan uzak olmalı; 121: sürekli hassas iş ve bilgisayar işinde kısa, sık molalar verilir, mola süresi iş istasyonundan uzakta geçirilir.

Sık sorulan sorular

Dinlenme değeri molanın hangi kısmında en yüksektir?

Başında. Bu yüzden kısa ve sık mola, tek uzun moladan iyidir.

Mola nerede geçirilmeli?

İş alanından ayrı; gürültü, toz ve kimyasaldan uzak bir yerde.

Schmidtke'nin psikolojik yorgunluk belirtileri hangileri?

Algılama, koordinasyon, konsantrasyon-dikkat, düşünme, çalışma isteği, sosyal ilişki.

ÇSGB rehberindeki psikososyal risk akışında ortadaki kutu hangisi?

Psikososyal risk faktörleri (stres).

Fiziksel, kimyasal, biyolojik riskler de strese yol açar mı?

Evet. Stres yalnız psikososyal nedenlerden doğmaz.

Tükenmişliğin stres boyutu hangisi?

Duygusal tükenme: duygusal ve fiziksel kaynaklarda azalma.

Maslach'a göre hizmet verilenlere katı, olumsuz tutum hangi boyut?

Duyarsızlaşma: tükenmişliğin kişilerarası boyutu.

Maslach'a göre kendini olumsuz değerlendirme hangi boyut?

Düşük kişisel başarı duygusu.

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi
• Bundesagentur für Arbeit, faktor A: Was macht eine gute Pause aus?
• Wikipedia 'Arbeitspause'
• ILO/IEA Ergonomic Checkpoints, 2. baskı
• BGN Branchenwissen: Wirkungsvolle Pausen bei der Arbeit
• R. Becker, Interindividuelle Auswirkungen von Schlafentzug, Doktora tezi, FU Berlin 2008,