Yorgunluk Fıçısı Nedir? Yorgunluğun Nedenleri ve Dinlenme

Ders notu: Yorgunluk Fıçısı Nedir? Yorgunluğun Nedenleri ve Dinlenme

Kas yorgunluğu mu, genel yorgunluk mu?

Önce bir ayrım yapalım. Kas yorgunluğu, aşırı zorlanan kasta hissedilen, yerel ve ağrılı bir durum. Genel yorgunluk ise yaygın bir bitkinlik; çalışma isteğiniz azalıyor. Bugünkü fıçı modeli bu ikincisini, yani genel yorgunluğu anlatıyor. Kaynaklarda buna psişik ya da sinirsel yorgunluk da deniyor.

Yorgunluk fıçısı: gün boyu dolan bir fıçı

Modeli gözünüzde canlandırın: bir fıçı ve üstünde musluklar. Gün boyu yaşadığınız bütün yükler bu musluklardan fıçıya akıyor. Fıçıdaki su seviyesi yorgunluk derecesini gösteriyor. Altta tek bir musluk var, o da dinlenme. Fıçının taşmaması için giren ile çıkanın aynı büyüklükte olması gerekiyor. Bu şema Grandjean'ın 1979 tarihli makalesinde yer alıyor.

1979 şemasında fıçıyı dolduran altı musluk

Grandjean'ın 1979 şemasında fıçıyı altı musluk dolduruyor. Bir: fiziksel ve zihinsel işin yoğunluğu ve süresi. İki: çevre; iklim, ışık, gürültü. Üç: biyolojik, yani sirkadiyen ritim. Dört: ruhsal nedenler; sorumluluk, çatışma, kaygı. Beş: hastalık ve ağrılar. Altı: beslenme durumu. Dikkat edin, dinlenme bu listede yok; o, boşaltan taraf.

İş yükü yokken de dolar: monotonluk

Grandjean'ın ILO İSG Ansiklopedisi için yazdığı sürümde kutular biraz farklı: beş kutu var ve monotonluk ayrı bir musluk olarak geçiyor. İlginç olan şu: tekdüze bir işte ağır yük yokken de yoruluyoruz. Nedeni beyindeki iki karşıt sistem. Uyarıcı sistem bizi işe hazır tutuyor, ketleyici sistem frene basıyor. Ortam tekdüzeyse uyarıcı sistem zayıflıyor, ketleyici baskın geliyor ve yorgunluk iş yükü olmadan da ortaya çıkıyor.

Dolan ile boşalan 24 saatte dengelenmeli

Peki fıçı nasıl boşalıyor? En çok gece uykusunda. Ama gündüzkü serbest zaman ve iş sırasındaki her tür mola da katkı veriyor. Grandjean'ın vurgusu şu: yük ile dinlenme yirmi dört saatlik döngü içinde dengelenmeli, ertesi güne devredilmemeli. Dinlenmeyi ertesi akşama ertelerseniz bunun bedelini iyi oluşunuz ve veriminiz öder.

Fıçı her gün taşarsa: klinik yorgunluk

Fıçı her gün taşarsa ne olur? Her gün tekrarlayan yükler uzun sürede kronik, diğer adıyla klinik yorgunluk yapıyor. Tipik bir işaret: yorgunluk çoğu zaman sabah, iş başlamadan bile hissediliyor. Ruhsal dengesizlik, depresif dönemler, hastalığa yatkınlık artıyor; baş ağrısı, uykusuzluk, iştahsızlık gibi psikosomatik yakınmalar ve özellikle kısa süreli devamsızlıklar çoğalıyor.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Grandjean E., “Fatigue in industry”, Br J Ind Med 1979;36:175–186 (PMC1008561): fıçı şeması makalenin Şekil 6'sıdır: “gündelik yorgunluk nedenlerinin birleşik etkisi ve bunları dengelemek için gereken toparlanma”. Toplam yük, 24 saatlik döngü içinde toplam toparlanmayla dengelenmelidir.
• Aynı makale, yorgunluk belirtileri: öznel bitkinlik, uyuklama, isteksizlik; düşünmede yavaşlama; uyanıklığın azalması; algının zayıflaması ve yavaşlaması; çalışma isteksizliği; bedensel ve zihinsel performansta düşüş.
• Aynı makale, kas yorgunluğu: zorlanan kasta enerji depoları azalır, başta laktik asit ve karbondioksit olmak üzere atık ürünler birikir; kaldırma yüksekliği azalır, kasılma-gevşeme yavaşlar, gecikme süresi uzar.
• Aynı makale, işlevsel durumlar: insan her an derin uyku ile alarm durumu arasındaki bir işlevsel durumdadır; zihinsel yorgunluk bu aralıktaki ara durumlardan biridir. Kronik yorgunlukta neden-sonuç ayrımı zordur: işten hoşlanmama yorgunluğun hem nedeni hem sonucu olabilir.
• ILO İSG Ansiklopedisi, “General Fatigue” (yazarı Étienne Grandjean; 3. baskıdan uyarlanmış): Şekil 1'de fıçıyı dolduran beş kutu vardır: monotonluk; zihinsel ya da zihinsel ve fiziksel işin yoğunluğu ve süresi; çevre (iklim, ışık, gürültü); ruhsal nedenler (sorumluluk, endişe, çatışma); hastalık-ağrı ve beslenme. Boşaltan: toparlanma. Bu sürümde ayrı bir biyolojik ritim kutusu yoktur. Yorgunluk; susuzluk, açlık, korku gibi yaşamı koruyan bir duyumdur. Kronik yorgunlukta yorgunluk hissi “bazen iş başlamadan önce bile” vardır.
• Aynı madde, önlemler: çalışma saatlerinin doğru düzenlenmesi, yeterli dinlenme araları, yemekhane ve dinlenme odaları, ücretli izin; ergonomik oturak ve tezgâh; gürültü kontrolü, iklimlendirme ve aydınlatma; monotonluğa karşı renk ve dekor, müzik araları, masa başı çalışanlara egzersiz molaları.

Sık sorulan sorular

Yorgunluk fıçısındaki su seviyesi neyi gösterir?

Yorgunluk derecesini, yani yorgunluk göstergesini.

Fıçıyı boşaltan tek musluk hangisidir?

Dinlenme: gece uykusu, gündüz serbest zaman ve iş sırasındaki molalar.

Grandjean'ın 1979 şemasında fıçıyı hangi altı etken doldurur?

İşin yoğunluğu-süresi, çevre, biyolojik ritim, ruhsal neden, hastalık-ağrı, beslenme.

Yük ile dinlenme hangi süre içinde dengelenmeli?

24 saatlik döngü içinde; yük ertesi güne devredilmemeli.

İş yükü yokken tekdüze ortamda neden yorulunur?

Uyarıcı sistem zayıflar, ketleyici (inhibe edici) sistem baskın gelir.

Kas yorgunluğu genel yorgunluktan nasıl ayrılır?

Kas yorgunluğu zorlanan kasta yerel ve ağrılıdır; genel yorgunluk yaygın bitkinliktir.

Kronik (klinik) yorgunluk sabah kendini nasıl gösterir?

Yorgunluk çoğu zaman uyanınca, iş başlamadan önce de hissedilir.

Kaynaklar

• Grandjean E., Fatigue in industry, Br J Ind Med 1979;36:175
• ILO İSG Ansiklopedisi, General Fatigue maddesi
• ILO İSG Ansiklopedisi, Ergonomi bölümü içindekiler
• ILO İSG Ansiklopedisi, Fatigue and Recovery maddesi