Kan Akışı, Yorgunluk, Kan Basıncı: Statik ve Dinamik Kas Çalışması Farkı

Ders notu: Kan Akışı, Yorgunluk, Kan Basıncı: Statik ve Dinamik Kas Çalışması Farkı

Kas kasılıp gevşiyor mu, kasılı mı kalıyor?

Dinamik çalışmada kas ritmik olarak kasılıp gevşer, gerilimi sürekli değişir. Statik çalışmada ise görünür bir hareket yoktur; kas uzun süre kasılı, yani sürekli gergin kalır. Kısaca: dinamik ritimdir, statik kesintisiz gerginliktir.

Kan akışı: dinamikte artar, statikte kısılır

Farkın kalbi kan akışında. Dinamik işte kasın ihtiyacı arttıkça kan da artar: kalp daha çok kan pompalar, yani kalp debisi yükselir; böbrek, karaciğer gibi kas işine katılmayan bölgelere giden kan azalır; çalışan kasta daha fazla damar açılır. Statik işte ise kasın içindeki basınç ve mekanik sıkışma damarları ezer; dolaşım kısmen, hatta tamamen tıkanabilir.

Kan gelmezse kas oksijensiz çalışır

Kan gelmezse ne olur? Kasa oksijen ve besin ulaşamaz, oluşan atıklar da uzaklaştırılamaz. Yük büyükse oksijen açığı doğar, kas enerjisini oksijensiz yani anaerob yoldan kazanır ve laktat, yani süt asidi birikir. Dinamik işte ise tam tersine kasın oksijen kullanımı iş şiddetiyle birlikte artar.

Statik iş kası daha erken yorar

Sonuç da buradan çıkıyor: beslenmesi kısılan kas, statik işte dinamik işe göre daha kolay ve daha erken yorulur. Statik yük ne kadar şiddetliyse kası o konumda tutabileceğiniz süre o kadar kısalır. Üstelik statik ve tekrarlı kas işi çok düşük kuvvette bile yorgunluk yapabilir. Sınav cümlesi şu: statikte yorgunluk erken, dinamikte geç.

Statik işte nabız pek değişmez, kan basıncı yükselir

Şimdi en çok karıştırılan nokta. Dinamik işte nabız, kan basıncı ve kasın oksijen kullanımı iş şiddetiyle birlikte doğrusal artar; kalp debisi de artar. Statik işte ise nabız ve kalp debisi pek değişmez; en belirgin dolaşım yanıtı kan basıncının yükselmesidir. Statik işte zorlanmayı değerlendirirken nabız pek uygun bir ölçüt sayılmaz; kan basıncı ölçümü ve algılanan zorlanma derecelendirmesi yararlıdır. Şıkta 'statik işte nabız belirgin yükselir' görürseniz dikkat.

Hangi iş dinamik, hangisi statik?

Örneklere bakalım. Yürümek, merdiven çıkmak, bir makinenin kolunu çevirmek dinamiktir. Uzun süre aynı yerde ayakta durmak, aynı duruşta uzun süre oturmak, yükü kucakta ya da elde sabit tutmak statiktir. Önlem tarafında hedef, statik işi en aza indirmek; duruş değiştirmek de çalışan kasa kan gelişini iyileştirir.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Kas kütlesi etkisi (ILO): aynı göreli şiddette büyük kas gruplarıyla yapılan statik iş, küçük kaslara göre daha büyük kan basıncı yanıtı oluşturur. Dinamik işte aynı dış iş küçük kaslarla (ör. kollar) yapılırsa nabız ve kan basıncı yanıtı büyük kaslara göre daha yüksektir.
• Statik işte zorlanmayı ölçmek (ILO): OWAS gibi gözlem yöntemleri, kan basıncı ölçümü ve algılanan zorlanma derecelendirmesi yararlıdır; nabız pek uygun değildir. Ağır dinamik işte iş şiddetini oksijen tüketimi gösterir; VO₂max kişinin aerobik iş kapasitesidir; 1 litre/dk oksijen tüketimi yaklaşık 5 kcal/dk (21 kJ/dk) enerjiye karşılık gelir.
• Tekrarlı iş (ILO): küçük kas gruplarıyla tekrarlı iş, dolaşım ve metabolizma yanıtı bakımından statik işe benzer; tipik olarak kas dakikada 30'dan fazla kasılır; kasılma kuvveti maksimumun %10'unu aşınca dayanma süresi ve kas kuvveti düşmeye başlar.
• Önlem (ILO; KTÜ ders notu 3.7.2): statik ve tekrarlı kas işi en aza indirilmeli, mümkün olduğunca statik işlerden kaçınılmalıdır; iş gününe katılabilecek en yararlı fiziksel etkinlik olarak tempolu yürüme ya da merdiven çıkma önerilir.
• Uzun süre ayakta durma (CCOHS): yürüyerek rahatlamadan sık ve uzun süre ayakta durmak kanın bacak ve ayaklarda göllenmesine, zamanla varislere yol açabilir; yetersiz kan akışı yorgunluğun başlangıcını hızlandırır.
• ÇSGB broşürü: ÇSGB Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı'nın 'Ergonomik Riskler' bilgilendirme broşürü, 'statik çalışma / durağan pozisyon: değişmeyen pozisyonda uzun süreli çalışma'yı ergonomik risk faktörleri arasında sayar. Bu bir yönetmelik hükmü değil, Bakanlık yayınıdır.

Sık sorulan sorular

Dinamik kas çalışmasında kas nasıl çalışır?

Ritmik olarak kasılır ve gevşer; gerilim sürekli değişir.

Statik çalışmada kasa giden kanı ne kısıtlar?

Kas içi basınç ve mekanik sıkışma; dolaşım kısmen ya da tamamen tıkanır.

Dinamik işte kasa giden kan nasıl artar?

Kalp debisi artar, aktif olmayan bölgelere giden kan azalır, açık damar sayısı artar.

Statik işte büyük yüklenimde ne oluşur?

Oksijen açığı ve laktat (süt asidi); enerji anaerob yoldan kazanılır.

Hangi kas çalışması daha erken yorgunluk yapar?

Statik çalışma; oksijen ve besin gelişi, atık atımı zorlaşır.

Dinamik işte nabız iş şiddetiyle nasıl değişir?

Doğrusal artar; kan basıncı ve kasın oksijen kullanımı da artar.

Duruş değiştirmenin çalışan kasa yararı nedir?

Çalışan kasa kan gelişini iyileştirir.

Kaynaklar

• ILO Encyclopaedia of Occupational Health and Safety
• KTÜ Orman Fakültesi ders notu, 3.7.2 Kas Gücüne Dayalı İşler – ikincil kaynak
• Rohmert–Laurig, 'Evaluation of Work Requiring Physical Effort', Avrupa Toplulukları Komisy
• CCOHS
• ÇSGB Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı, 'Ergonomik Riskler' broşürü, Ergonomik Risk Faktörler