Ergonomik Çalışma Yeri Düzenleme Başlıkları Nelerdir? İşin Sınıflandırılması

Ders notu: Ergonomik Çalışma Yeri Düzenleme Başlıkları Nelerdir? İşin Sınıflandırılması

Çalışma yerini insana uydurmanın beş yolu

Ergonomik çalışma yeri düzenleme beş ana başlıkta incelenir: antropometrik açıdan, fizyolojik açıdan, psikolojik açıdan düzenleme; bir de enformasyon tekniğine dayalı ve güvenlik tekniğine dayalı düzenleme. Amaç hep aynı: işi yapan insanın özelliklerine uygun ortamla en az yorgunlukta en yüksek verimi almak.

Zorlanmayı azalt, çevreyi insana uydur

Fizyolojik düzenlemenin iki odağı var. Birincisi zorlanmayı en aza indirmek: hareket hızıyla dinlenme aralarını uyumlu kurmak, gerektiğinde iş değiştirmek, ağır işi güçlü kas gruplarına vermek ve doğru duruşu seçmek. İkincisi iklim, aydınlatma, gürültü gibi çevre koşullarını insana uydurmak. Duruş tablosuna bakın: sırt üstü uzanmaya göre oturarak yüzde üç ila beş, ayakta yüzde sekiz ila on, ayakta yere eğilmiş hâlde yüzde elli ila altmış daha fazla enerji gerekiyor. Bu üç duruş içinde en çok enerji isteyeni ayakta yere eğilmek.

Tekdüze işte motivasyon veren çevre

Psikolojik düzenlemenin hedefi, tekdüze bir işte çalışanı uyaracak, motivasyonunu artıracak rahat bir çevre kurmak. Kaynaklarda öne çıkan üç araç var: müzik yayınları, bitki ve çiçek yerleştirme, renk düzenlemesi. Bunun bir de mevzuat ayağı var: 6331 sayılı Kanun'un 5. maddesindeki risklerden korunma ilkelerine göre tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkileri önlenir, önlenemiyorsa en aza indirilir. Sınavda 'üretim temposu' ifadesini de unutmayın.

Önemli bilginin %90'ından fazlası duyulardan

Enformasyon tekniğine dayalı düzenleme bilginin nasıl alındığıyla ilgilenir. Çalışmada önemli bilgilerin yüzde doksanından fazlası görme, işitme ve dokunma gibi duyularla alınır. Görmede iki şey belirleyici: doğru görme uzaklığı ve doğru aydınlatma. Uyarılar en iyi akustik sinyalle verilir, çünkü çalışan belli bir yöne bakmasına gerek kalmadan duyar. Dokunmada ise kumanda düğmesinin biçimi ve hareket yönü insanın doğasına uygun olmalı.

Kalan iki başlık: güvenlik ve vücut ölçüsü

Kalan iki başlık kısa. Güvenlik tekniğine dayalı düzenleme, kazadan korunma ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik bütün teknik önlemleri kapsar; bu yüzden İSG'nin en temel konularından biri sayılır.

Kas işi, bilgi işi ve sensomotor iş

Rohmert ve Laurig'in bedensel iş değerlendirmesinde kas işi ile bilgiyi dönüştüren ve işleyen işler arasında keskin bir ayrım yapılır. Kas işinin kendisi statik ve dinamik diye ikiye ayrılır; ayrıntısını ilerideki derste göreceğiz. Bugün üzerinde duracağımız kavram sensomotor iş. Örneğin tek kolla ya da tek elle yapılan tek taraflı dinamik kas işinde kuvvet ön plandadır: çekiçle vurmak, krank çevirmek, levye kullanmak gibi. Kaynak, bu iki işin literatürde henüz tatmin edici biçimde ayrılmadığını da not ediyor; ayırırken kuvvet mi, beceri mi öne çıkıyor, ona bakın.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak (mevzuat): 6331 s. İSG Kanunu m.5/1(ç): işin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı, iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen; özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en aza indirmek.
• Beş başlığın amacı: çalışma ortamı, işi yapan insanın anatomik, fizyolojik, psikolojik özelliklerine ve kapasitesine uygun olduğunda en az yorgunlukla en yüksek verim elde edilir (ÇSGB İSGGM uzmanlık tezleri, 2013).
• Fizyolojik: uygun olmayan koşullar (gürültü vb.) ek yüklenmeye yol açar; ofis gibi zihinsel çalışma ortamlarında bile hatalı fiziksel çevre koşulları sağlığı ve performansı bozar.
• Psikolojik: görsel konfor aydınlatma ve renk uyumuyla sağlanır; yanlış renk uygulaması göz yorgunluğu yapar; fazla renkli ve aşırı aydınlatılmış mekânlar psikolojik sorunlara yol açabilir. Görme alanının 40-70°'lik yan bölgesinde turuncu, sarı ve mavi, kırmızı veya yeşilden daha erken fark edilir (Hacıosmanoğlu s.14).
• Enformasyon: gösterge çizelgesi, ibre, rakam ve harf içeren gösterge cihazları 'enformasyon taşıyıcıları'dır. Tüm çalışanları uyaran tehlike sirenleri ve mola sinyalleri herkesçe duyulmalı, diğer uyarılarla karışmamalıdır. Enformasyon algılamasının %80-90'ını göz gerçekleştirir (Hacıosmanoğlu s.11).
• Sensomotor iş: Rohmert–Laurig'e göre sensomotor iş, literatürde tek taraflı dinamik kas işinden henüz tatmin edici biçimde ayrılmamıştır. Pratikte hareketin türü yol gösterir: balistik (çekiç) ya da kontrollü (krank, levye) hareket genellikle tek taraflı dinamik kas işidir (s.15).

Sık sorulan sorular

Ergonomik çalışma yeri düzenlemenin kaç ana başlığı vardır?

Beş: antropometrik, fizyolojik, psikolojik, enformasyon ve güvenlik tekniği

Fizyolojik düzenlemenin iki odağı nedir?

Zorlanmayı en aza indirmek; çevre koşullarını insana uydurmak

Uzanmaya göre oturarak, ayakta ve eğilmiş ayakta enerji artışı?

Oturarak %3-5, ayakta %8-10, ayakta yere eğilmiş %50-60

Müzik, bitki-çiçek ve renk düzenlemesi hangi başlıkta?

Psikolojik açıdan düzenleme: tekdüze işte motivasyon

Önemli bilgilerin %90'ından fazlası nasıl alınır?

Görme, işitme ve dokunma gibi duyu organlarıyla

Uyarı neden en iyi akustik sinyalle verilir?

Çalışan belli bir yöne bakmasına gerek kalmadan algılayabilir

Güvenlik tekniğine dayalı düzenleme neyi kapsar?

Kazadan korunma ve meslek hastalıklarını önlemeye yönelik teknik önlemleri

Sensomotor işi tek taraflı dinamik kas işinden ne ayırır?

Sensomotorda beceri ve koordinasyon, tek taraflı dinamik işte kuvvet ön plandadır

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM İSG Uzmanlık Tezi, M. F. Kahraman, 'Türkiye'de Antropometrik Verilere Göre Ofis
• Kahraman tezi s.8; Hacıosmanoğlu tezi s.8-9
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.5/1
• W. Rohmert, W. Laurig, 'Evaluation of Work Requiring Physical Effort', Avrupa Toplulukları
• KTÜ Orman Fakültesi ders notu, 3. Bölüm, 3.7.2 Kas Gücüne Dayalı İşler – ikincil kaynak; R