Tüberküloz ve Tularemi Hangi Meslekte Görülür, Nasıl Bulaşır?

Ders notu: Tüberküloz ve Tularemi Hangi Meslekte Görülür, Nasıl Bulaşır?

İki hastalık, ikisi de bakteri

İki hastalığın ortak noktası: ikisinin etkeni de bakteri. Tüberkülozda Mycobacterium tuberculosis; hastalık hava yoluyla, hasta kişi öksürdüğünde, hapşırdığında ya da tükürdüğünde yayılır. Kaynak yalnız insan değil; enfekte primatlar da olabilir. Tularemide Francisella tularensis; kaynak tavşan, sincap, sıçan gibi yabani hayvanlar ile kene ve sinek. Sınavda işe yarayan bir ayrıntı: tularemide insandan insana bulaş bildirilmemiş.

Hangi meslek, hangi hastalık?

Tüberküloz denince aklınıza önce hastane gelsin: hasta bakan sağlık çalışanları, laboratuvar çalışanları ve maymun gibi primatlara bakanlar. Tularemi ise doğa ve hayvan işi: avcılar, çiftçiler, veterinerler, orman işçileri. Laboratuvar çalışanı iki listede de var; bu yüzden sorularda asıl ipucu avcı mı, hemşire mi, ona bakın.

Tularemi üç yoldan bulaşır

Tularemi üç yoldan bulaşır. Deri ve mukoza yoluyla: kene ya da sinek ısırığı, enfekte hayvanın kanı, salgısı, dokusuyla temas. Ağızdan: kirli su ya da iyi pişmemiş av eti. Solunumla: hasat sırasında ya da depoda, kemirgen idrar ve dışkısıyla kirlenmiş tozu solumak. Laboratuvar çalışanları da bu solunum yoluyla enfekte olabilir.

Tüberkülozda test, tularemide bariyer

Tüberkülozda anahtar kelime test: PPD, yani tüberkülin deri testi. Uygulandıktan 48 ile 72 saat sonra okunur. Test pozitifse uygun koruyucu tedaviye başlanır; amaç enfeksiyonun hastalığa dönüşmesini önlemek. Tularemide ise bariyer: hayvana eldivenle dokunmak, kapalı giysi ve böcek kovucuyla ısırıktan korunmak, temiz su içmek, av etini iyi pişirmek.

İki yönetmelikte nerede geçerler?

Şimdi mevzuat. Biyolojik Etkenlere Maruziyet Yönetmeliği'nin Ek-III listesinde tüberküloz etkeni Grup 3'te ve yanında V harfi var, yani etkili aşısı bulunan. Francisella tularensis'in Tip A'sı Grup 3, Tip B'si Grup 2; V notu yok. Meslek hastalıkları listesinde ise sağlık kurumlarında bulaşan tüberküloz D-4'te, yükümlülük süresi 1 yıl. Tularemi listede adıyla geçmez; ama Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği m.19/2'ye göre iş gereği bulaştığı kesin olarak saptanır ve tanı laboratuvar deneyleriyle kanıtlanırsa meslek hastalığı sayılır.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak (biyolojik etken): Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik (RG 15.06.2013/28678). Ek-III 'Bakteriler ve benzer organizmalar' tablosu: Mycobacterium tuberculosis 3, V; Mycobacterium bovis (BCG suşu hariç) 3, V; Mycobacterium africanum 3, V; Mycobacterium leprae 3; Francisella tularensis (Tip A) 3, (Tip B) 2. Ek-III Açıklama 10: V = etkili aşısı bulunan; D = maruz kalanların listesi bilinen son maruziyetten sonra 15 yıldan fazla saklanmalı.
• Aşı (m.16/3, Ek-VII): Bağışıklığı olmayan çalışanlara gerektiğinde Sağlık Bakanlığının il birimleriyle işbirliği içinde uygun aşılar yapılır; etkili aşı varsa maruz kalanlar aşılanır, aşı bedeli çalışana yüklenmez, her çalışan için aşılama belgesi düzenlenir.
• Sağlık gözetimi (m.16/1): Biyolojik etkenlerle çalışmada işe başlamadan önce ve işin devamı süresince düzenli aralıklarla sağlık gözetimi.
• Kayıt (m.13): Grup 3 ve/veya Grup 4 etkenlere maruz kalanların listesi tutulur; maruziyet sona erdikten sonra en az 15 yıl, kalıcı/gizli enfeksiyon gibi m.13/2'deki hâllerde bilinen son maruziyetten sonra en az 40 yıl saklanır.
• Ek-I (maruziyet olabilecek bazı işler): tarımda çalışma; hayvanlarla ve/veya hayvan kaynaklı ürünlerle çalışma; sağlık hizmetlerinin verildiği yerler ve morglar; mikrobiyolojik teşhis laboratuvarları dışındaki klinik, veterinerlik ve teşhis laboratuvarları.
• Meslek Hastalıkları Listesi (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yön., RG 11.10.2008/27021, Ek-2): D-4 tüberküloz 1 yıl (hastane, dispanser, poliklinik, araştırma laboratuvarı vb. sağlık kurumları); D-3 hayvanlardan insana bulaşan hastalıklar içinde 'bovin tipi tüberküloz' 1 yıl; C-1a silikotüberküloz 10 yıl. Tularemi listede adıyla yoktur; m.19/2: listede olmayıp iş ve görev gereği bulaştığı kesin olarak saptanan bulaşıcı hastalık da meslek hastalığı sayılır, teşhisin laboratuvar deneyleriyle kanıtlanması gerekir, yükümlülük süresi olarak hastalığın en uzun kuluçka süresi alınır.
• Sağlık kuruluşunda korunma (WHO): solunum koruyucular (respiratör) ve iyi havalandırılan alanlar enfeksiyonu azaltmada önemlidir.
• Tularemi kuluçka süresi: 1–14 gün, belirtiler genellikle 3–7 günde (Sağlık Bakanlığı Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü).

Sık sorulan sorular

Tüberkülozun etkeni hangi bakteridir?

Mycobacterium tuberculosis.

Tularemiye hangi bakteri yol açar?

Francisella tularensis.

Tüberküloz nasıl bulaşır?

Hava yoluyla: hasta kişi öksürdüğünde, hapşırdığında ya da tükürdüğünde.

Tularemi insandan insana bulaşır mı?

İnsandan insana bulaş bildirilmemiştir; kaynak hayvan, kene, sinek, su ve tozdur.

PPD testi pozitif çıkan çalışana ne yapılır?

Uygun koruyucu tedavi başlanır; amaç enfeksiyonun hastalığa dönüşmesini önlemek.

Tularemi açısından başlıca riskli meslekler hangileri?

Avcı, çiftçi, veteriner, orman işçisi ve laboratuvar çalışanı.

Tularemi meslek hastalıkları listesinde var mı?

Adıyla yok; iş gereği bulaştığı kesin, tanı laboratuvarla kanıtlıysa sayılır (m.19/2).

Tularemi insana hangi üç yoldan bulaşır?

Deri-mukoza (ısırık, temas), ağız (kirli su, av eti), solunum (toz, aerosol).

Kaynaklar

• WHO Tuberculosis fact sheet
• Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hk. Yön.
• Emerg Infect Dis – Nonhuman primate research facilities (PMC4178409)
• T.C. Sağlık Bakanlığı Hudut ve Sahiller Sağlık GM, Tularemi sayfası 'Bulaşma'
• CDC, How Tularemia Spreads
• Tularaemia: A challenging zoonosis