Statik ve Dinamik İş Nedir? Kas İşinin Türleri ve Örnekleri

Ders notu: Statik ve Dinamik İş Nedir? Kas İşinin Türleri ve Örnekleri

Kuvvetin uygulandığı nokta hareket ediyor mu?

Ayrım şu soruya dayanır: kuvvetin aktarıldığı nokta hareket ediyor mu? Dinamik işte uzuvlar hareket eder, kuvvet bir yol boyunca uygulanır; fizikteki iş tanımına, kuvvet çarpı yol'a uyar. Statik işte ise nokta neredeyse sabit kalır, fizik anlamında iş tanımlanamaz ama kas yine de yorulur. Alt ayrımlar da farklı ölçütle yapılır: dinamikte çalışan kas kütlesine, statikte kuvvetin alete mi uygulandığına yoksa yalnız duruşu mu sabitlediğine bakılır. Sonuçta iki statik, iki dinamik tür ve arada bir geçiş biçimi var.

Konum işi mi, tutma işi mi?

Statik işin iki türü var. Statik konum işinde uzuvlar hareket etmez ve alete ya da iş parçasına kuvvet uygulanmaz; kaslar yalnızca duruşu sabit tutar. Örnek: öne eğilmiş hâlde ayakta durup gövdeyi tutmak. Statik tutma işinde de uzuvlar hareketsizdir, ama bu kez alete ya da iş parçasına kuvvet uygulanır. Örnek: baş üstü kaynak.

Statik işte %15 sınırı

Statik işte akılda tutulacak eşik yüzde on beş. Buna dayanma sınırı denir: kas, en büyük kuvvetinin yaklaşık yüzde on beşine kadar tutma işini belirgin bir yorgunluk göstermeden sürdürebilir. Bu sınır aşılınca kasın içindeki basınç damarları sıkıştırır, dolaşım kısıtlanır ve kasa yeterli oksijen gelmez; en uzun çalışma süresi birkaç dakikaya kadar düşebilir. Yüklenim ne kadar şiddetliyse tutma süresi o kadar kısalır. Bu yüzde on beş, hangi kas grubu olursa olsun aynıdır. Sınavda yüzde on beşi görürseniz aklınıza statik iş ve dayanma sınırı gelsin.

Arada bir biçim: kontraksiyon işi

Şimdi arada kalan biçime bakalım: kontraksiyon işi, yani statik kasılma işi. Burada art arda ayrı ayrı statik kasılmalar yapılır; bu yüzden dışarıdan bakınca dinamik iş gibi görünür. Örnekler: döküm parçalarının temizlenmesi ya da kısa mesafede oynayan bir kolu tekrar tekrar çekmek. Ama kişide yarattığı zorlanma statik işe benzer, çünkü iki kasılma arasındaki süre kasa yeterli oksijenin dolaşımla ulaşması için çok kısadır.

Tek yönlü mü, ağır mı? Ölçü 1/7

Dinamik işi ikiye ayıran ölçüt çalışan kas miktarı. Tek yönlü, yani tek taraflı dinamik işte küçük kas grupları genellikle oldukça sık hareket eder; el kollu pres ya da makasla kesme gibi. Burada süreyi kasın kendi iş kapasitesi sınırlar. Ağır dinamik işte ise toplam iskelet kası kütlesinin yedide birinden fazlası dinamik olarak çalışır; kürekle çalışma tipik örnek. Bu durumda yalnız kaslar değil dolaşım ve solunum sistemi de zorlanır ve sınırı, dolaşımın kaslara oksijen sağlama yeteneği çizer. Yani: tek yönlüde kas, ağırda dolaşım.

1/7'yi pratikte uzuvlar söyler

Sahada kası tartamayacağınıza göre yedide biri nasıl anlarsınız? Kaynağın pratik kuralı uzuvlara bakmak. İki bacak, iki kol ya da bir kol ile bir bacak, gövde ve sırt kaslarıyla birlikte kuvvet uyguluyorsa ağır dinamik iş.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Bu konu mevzuatta düzenlenmez; sınıflandırma W. Rohmert ve W. Laurig'in Avrupa Toplulukları Komisyonu için hazırladığı 'Evaluation of Work Requiring Physical Effort' (Lüksemburg 1975) raporunun Bölüm 4, Tablo 1'ine (basılı s.13) dayanır. Türkçe ad karşılıkları: postural work = statik konum işi, static holding work = statik tutma işi, static contraction work = kontraksiyon işi, unilateral dynamic = tek yönlü (tek taraflı) dinamik iş, heavy dynamic = ağır dinamik iş.
• Taşıma: Taşıma karışık bir iştir. Yükü tutan kollar açısından Rohmert–Laurig Tablo 1 (s.13) 'carrying'i (taşıma) baş üstü donatımla (rigging) birlikte statik tutma işi örnekleri arasında sayar; KTÜ notu (3.7.2) da kucakta odun taşımayı statik işe örnek verir. Aynı KTÜ notu motorlu testerenin taşınmasını ise dinamik işe örnek gösterir. Rapor, uygulamada işlerin çoğunun statik ve dinamik işin karışımı olduğunu belirtir (s.63).
• %15: dayanma sınırı izometrik ölçülen maksimum kas gücünün %15'idir ve kas grubundan bağımsızdır (Monod 1956, Rohmert 1960; rapor s.63). Sınırın altında zorlanma süreye bağlı değildir, üstünde süreyle artar (s.62, denklem 10a/10b). Sınırın üstündeki statik tutma işinde zorlanma, gereken ek dinlenme süresiyle ölçülür (Rohmert 1960b formülü; raporun Ek 3'ü, s.159; formül yük maksimum tutma kuvvetinin %15'ine eşitken ek dinlenme süresini sıfır verir). KTÜ notu (3.5.3): kas %15 ile belirgin yorgunluk göstermeden tutma işi yapabilir; statik yüklenim ne kadar şiddetliyse tutma süresi o kadar kısalır.
• 1/7: 'sınır kütle' Müller (1957, 1962) ve Hollmann (1972) bulgularına dayanır (s.14). 'Ağır' sözcüğü tanım gereği işin şiddetini değil, çalışan kas kütlesinin büyüklüğünü anlatır; tek yönlü ile ağır arasındaki sınır bu yüzden pratik bir kabuldür (s.14).
• Keskin sınır yok: zorlanma bakımından statik ve dinamik iş arasında keskin bir sınır yoktur; hareket sıklığı çok düşükse dolaşımın kısıtlanması dinamik işin de en uzun süresini kısaltabilir (s.16).
• Terimler: 'statik tutma işi' terimi Rohmert'e (1960, 1961; s.15), 'ağır' ve 'tek yönlü dinamik kas işi' ayrımı Rohmert'in 1966 önerisine (s.12) dayanır; duruşu sabitleyen statik iş için raporda genel kabul görmüş bir terim olmadığı, 'postural work' teriminin önerildiği belirtilir (s.15).

Sık sorulan sorular

Öne eğik ayakta gövdeyi tutmak hangi statik iştir?

Statik konum işi: uzuv hareketsiz, alete ya da iş parçasına kuvvet yok

Baş üstü kaynak hangi statik iştir?

Statik tutma işi: uzuv hareketsiz ama alete kuvvet uygulanır

Statik işte dayanma sınırı yaklaşık ne kadardır?

Maksimum kuvvetin %15'i; aşılınca kas içi basınç dolaşımı kısıtlar, süre hızla kısalır

Döküm temizleme hangi iş biçimine örnektir?

Kontraksiyon işi: ardışık statik kasılmalar, zorlanması statik işe benzer

Makasla kesmede iş süresini ne sınırlar?

Kasın kendi iş kapasitesi; bu tek yönlü dinamik iştir

Ağır dinamik işin ölçütü nedir?

Toplam iskelet kası kütlesinin 1/7'sinden fazlasının dinamik çalışması

Kürekle çalışmada iş süresini ne sınırlar?

Dolaşımın kaslara oksijen sağlama yeteneği

İki elin parmakları ve önkollarla yapılan dinamik iş hangisidir?

Tek yönlü (tek taraflı) dinamik iş

Kaynaklar

• W. Rohmert, W. Laurig, 'Evaluation of Work Requiring Physical Effort', Avrupa Toplulukları
• KTÜ Orman Fakültesi ders notu, 3. Bölüm