Stres Nedir? Mühendislik, Fizyolojik ve Psikolojik Yaklaşım

Ders notu: Stres Nedir? Mühendislik, Fizyolojik ve Psikolojik Yaklaşım

Stresi tanımlamanın üç yolu

Peki stres tam olarak nedir? Avrupa İş Sağlığı ve Güvenliği Ajansı'nın raporu, tanımları üç yaklaşımda topluyor. Mühendislik yaklaşımı çevreye bakar: kişiye yüklenen yük. Fizyolojik yaklaşım bedene bakar: zararlı uyaranlara verilen ortak tepki. Psikolojik yaklaşım ikisinin arasına bakar: kişi ile iş çevresinin etkileşimi. Sırayı böyle tutun: çevre, beden, etkileşim.

Stres kişide olan değil, kişiye olandır

Mühendislik yaklaşımında stres çevrenin bir özelliğidir; kişiye bindirilen yük ya da talep düzeyi. Symonds 1947'de bunu şöyle söylemiş: stres kişinin içinde olan değil, kişiye olandır; belirtiler değil, nedenler dizisidir. Bu yükün yol açtığı zorlanma çoğu zaman geri dönüşlüdür, ama bazen geri dönüşsüz ve zararlı olabilir. Sınavda “kişiye olan”, “nedenler dizisi”, “yük” kelimelerini görürseniz cevap mühendislik.

Selye: özgül olmayan değişikliklerin özgül sendromu

Fizyolojik yaklaşımın babası Selye. Tanımı biraz dil dolandırıcı: stres, biyolojik sistemde ortaya çıkan özgül olmayan değişikliklerin tümünden oluşan, özgül bir sendromla kendini gösteren durum. Yani tetikleyici ne olursa olsun bedenin ortak bir tepki kalıbı var. Aynı yaklaşımda Scheuch de stresi, insanın iç ve dış çevredeki değişikliklere uyum çabasındaki psikofizyolojik etkinliklerden biri olarak görür. “Uyum çabası” sözünü görürseniz cevap fizyolojik.

Genel Uyum Sendromu: üçüncü evre tükenme

Selye'nin Genel Uyum Sendromu üç evreli. Birincisi alarm: savaş ya da kaç tepkisi; kalp hızlanır, tansiyon ve solunum artar. İkincisi direnme: beden uyum sağlamaya, kaybettiği enerjiyi geri kazanmaya çalışır. Üçüncüsü tükenme: uyum sağlanamaz, kişi tükenmiştir ama stres kaynağı hâlâ oradadır. Dikkat: bazı notlarda üçüncü evre “dışa vurma” diye yazılmış; doğrusu tükenme.

Stres, kişi ile iş çevresinin etkileşimidir

Üçüncü yaklaşım stresi kişi ile iş çevresi arasındaki dinamik etkileşim olarak görür. Stres, sorunlu kişi–çevre etkileşimlerinden ya da bunların altındaki düşünce süreçleri ve duygusal tepkilerden anlaşılır. Mühendislik ve fizyolojik yaklaşımlar ise eleştirilir: kişiyi, uyaranı tepkiye çeviren edilgen bir araç gibi görürler; bireysel farkları ve algıyı göz ardı ederler. Günümüz stres kuramlarına bu etkileşimci yaklaşımın türevleri hâkim.

Örgütte stres yönetimi: beş aşamalı döngü

Gelelim dersin ikinci ayağına: örgütte stres yönetimi. Bakanlığın psikososyal faktörler rehberi, stresle mücadelede kurumsal aşamaları beş adımlık bir döngü olarak çiziyor. Bir: stres kaynaklarını teşhis etmek. İki: bu kaynakları azaltmak ya da yok etmek. Üç: çalışanlara stres deneyimi kazandırmak; rehbere göre bu ancak çalışanları sürece katmakla mümkün. Dört: çalışanlara stresin sonuçları hakkında bilgi vermek. Beş: stresle daha etkili mücadelede onlara yardımcı olmak. Ve döngü burada bitmez: beşinci aşamadan sonra yeniden birinci aşamaya, kaynak teşhisine dönülür. Önce teşhis, sonra azaltma; sıra sınavda sık karşınıza çıkar.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: EU-OSHA, “Research on Work-related Stress” (Cox, Griffiths, Rial-González, 2000), Bölüm 3.1: stres tanımında üç farklı ama örtüşen yaklaşım vardır; mühendislik ve fizyolojik yaklaşımlar erken dönem kuramlarda, psikolojik yaklaşımlar günümüz stres kuramında öne çıkar.
• Mühendislik yaklaşımı (3.1.1): stres iş çevresinin, genellikle nesnel olarak ölçülebilen bir özelliğidir; araştırmalarda bağımsız değişken (hastalığın çevresel nedeni) olarak ele alınır. Stres eşiği kavramı bu düşünceden doğmuştur; eşikteki bireysel farklar dirençteki ve kırılganlıktaki farkları açıklamada kullanılmıştır. Spielberger (1976): stres terimi durumların nesnel özelliklerini anlatmalıdır.
• Fizyolojik yaklaşım (3.1.2): stresi bağımlı değişken, yani tehdit edici çevreye verilen fizyolojik tepki olarak ele alır. Selye'ye göre alarm evresinde sempatik-adrenal medulla, direnme evresinde adrenal korteks etkinleşir. Bu tepkinin tekrarlanması, yoğun ya da uzun sürmesinin bedeni yıprattığı ve Selye'nin (1956) “uyum hastalıkları” dediği tabloya katkıda bulunduğu öne sürülmüştür.
• Eleştiriler (3.1.2): biri ampirik (ör. gürültünün performansa etkisi yalnız şiddetine bağlı değildir), biri kavramsal (basit uyaran–tepki şeması, bireysel farkların ve algının göz ardı edilmesi).
• Psikolojik yaklaşım (3.1.3): ILO'nun (1986) psikososyal tehlike tanımıyla ve DSÖ'nün (1986) iyi olma tanımıyla büyük ölçüde uyumludur.
• ÇSGB İSGGM Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi (2024) 4.1: Cannon 1930'larda “savaş ya da kaç” tepkisini araştırmıştır; Selye 1936'daki deneylerinden sonra Genel Uyum Sendromunu tanımlamıştır (alarm, direnme, tükenme). 4.3: stres yönetiminde öncelikle stres nedenleri ortadan kaldırılır ve/veya kontrol altına alınır, ikinci olarak etkileri yok edilir, üçüncü olarak bireylerin direnci artırılır; kurumsal düzeyde sorun odaklı yaklaşım, duygu odaklı yaklaşıma göre daha etkin kabul edilir.
• Beş aşamalı döngü: ÇSGB rehberi (2024, Şekil 4.2) bu beş aşamayı Stresle mücadelede kurumsal aşamalar adıyla, kapalı bir döngü olarak verir: 5. aşamadan sonra yeniden 1. aşamaya dönülür. Rehbere göre çalışanlara stresle mücadele deneyimi kazandırmak ancak onları sürece katmakla mümkündür.
• Mevzuat: İşyeri Hekimi Yön. m.9/2(a)(4): işyeri hekimi, ergonomik ve psikososyal riskler açısından iş ile çalışanın uyumu ve çalışma ortamındaki stres faktörlerinden korunma için araştırma yapar. Ekranlı Araçlar Yön. m.5/1: risk değerlendirmesinde özellikle görme, fiziksel sorunlar ve mental stresle ilgili riskler dikkate alınır.

Sık sorulan sorular

Stresi çevrenin kişiye yüklediği yük olarak gören yaklaşım?

Mühendislik yaklaşımı

“Stres kişide olan değil, kişiye olandır.” Hangi yaklaşım?

Mühendislik yaklaşımı (Symonds, 1947): stres nedenler dizisidir

Stresi özgül olmayan değişikliklerin özgül sendromu sayan kim?

Selye – fizyolojik yaklaşım

Genel Uyum Sendromunun alarm evresinde bedende ne olur?

Savaş ya da kaç tepkisi: nabız, tansiyon ve solunum artar

Stresi kişi ile iş çevresinin dinamik etkileşimi sayan yaklaşım?

Psikolojik yaklaşım

Mühendislik ve fizyolojik yaklaşımlar neden eleştirilir?

Kişiyi edilgen bir araç gibi görüp bireysel farkları ve algıyı göz ardı ettikleri için

Kurumsal stres yönetimi döngüsünün 4. aşaması nedir?

Çalışanlara stresin sonuçları hakkında bilgi vermek

Stres yönetiminde kaynakları azaltmaktan hemen sonraki aşama?

Çalışanlara stres deneyimi kazandırmak

Kaynaklar

• EU-OSHA, Research on Work-related Stress
• ÇSGB İSGGM Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi
• İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hk. Yön.
• Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hk. Yön. m.5/1