Şarbon, Bruselloz ve Erizipeloid: Hangi Meslekte Görülür?

Ders notu: Şarbon, Bruselloz ve Erizipeloid: Hangi Meslekte Görülür?

Hayvandan insana geçen üç mesleki hastalık

Zoonoz, hayvandan insana bulaşan hastalık demek. Bugünkü üçlünün etkenlerine bakalım. Şarbonda Bacillus anthracis, sporlu bir bakteri; şarbona antraks da deniyor. Brusellozda Brucella türleri: melitensis, abortus, suis ve canis; brusellozun diğer adı Malta humması, halk arasında mal ya da peynir hastalığı da deniyor. Erizipeloidde Erysipelothrix rhusiopathiae. Küçük bir ipucu: etkenin adı çoğu zaman hastalığı ele veriyor; anthracis antraksı, Brucella brusellozu.

Şarbon: yün, kıl ve postun sporlu tozu

Şarbon esas olarak sığır, koyun, keçi gibi ot yiyen hayvanların hastalığı. Sağlık Bakanlığı risk gruplarını hayvancılar, çobanlar, kasaplar, mezbaha işçileri, dericilik sanayi çalışanları ve veteriner hekimler diye sayıyor. Sanayide anahtar kelimeler: yün, kıl, özellikle keçi kılı, post ve deri. Bu malzemeler temizlenip işlenirken sporlu toz kalkar; deriden girerse deri şarbonu, solunursa akciğer şarbonu olur, bulaşık et yenirse sindirim şarbonu. Ülkemizde en sık görülen deri şarbonu. Korunmada anahtar kelime bağışıklama: riskli bölgelerde hayvanlar aşılanıyor; ABD'nin hastalık kontrol merkezi CDC de risk altındaki çalışanlara aşı öneriyor. Ve tuzak: tekstil görünce hemen bissinoz demeyin. Bissinoz pamuk, keten ve kendir tozuyla olur; keçi kılı ve yündeki spor şarbondur.

Bruselloz: doğum ve atık materyali

Bruselloz, Sağlık Bakanlığına göre ülkemizde en sık görülen bakteriyel zoonoz. Kaynak hayvanlar sığır, keçi, koyun, domuz ve köpek. Halk genelde çiğ süt ve peynirden kapar; işyerinde ise belirleyici olan kan, plasenta, atık yavru ve rahim salgılarıyla temas. Bu yüzden çiftçiler, kasaplar, mezbaha ve et paketleme çalışanları, veterinerler, avcılar ve laboratuvar çalışanları risk altında. Bakteri bütünlüğü bozulmuş deri ve mukozadan, sindirimle ya da solunumla girer. Korunma hayvandan başlar: hayvanların aşılanması, serolojik testle hasta hayvanların bulunup ayıklanması ve iş hijyeni. Ve not edin: brusellozda insan için aşı yok; aşılanan hayvandır.

Erizipeloid: balık, et ve kümesin el yarası

Erizipeloidin etkeni balıkta, kabuklu deniz ürünlerinde, kanatlılarda ve özellikle domuzda bulunur. İnsanda hastalık ağırlıkla mesleki: balık ve kabuklu deniz ürünü işleyenler, balıkçılar, kasaplar ve mezbaha çalışanları, kümes hayvancıları ve veterinerler risk grubunda. Bakteri deriye bir kesik ya da batma yarasından girer. Bir hafta içinde, çoğunlukla elde, mor-kırmızı, kabarık, sınırları belirgin; kaşıntı ve yanmanın eşlik ettiği bir lezyon çıkar. Korunma bu yüzden çok somut: eldiven giymek, kesikleri su geçirmez bantla kapatmak ve kişisel hijyen.

Meslek hastalıkları listesinde D-3 ve süreler

Şimdi mevzuat. Meslek hastalıkları listesinin D-3 başlığı hayvanlardan insana bulaşan hastalıklar. Şarbon burada; yükümlülük süresi 30 gün. Bruselloz da burada; yükümlülük süresi 6 ay. Hatırlatalım: yükümlülük süresi, işten fiilen ayrılış ile hastalığın ortaya çıkışı arasındaki en uzun süre. Erizipeloid ise listede adıyla geçmiyor. Ama yönetmeliğe göre listede olmayan bir bulaşıcı hastalık da iş gereği bulaştığı kesin olarak saptanır ve teşhis laboratuvarla kanıtlanırsa meslek hastalığı sayılır.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Şarbon ve bruselloz için Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM) Zoonotik ve Vektörel Hastalıklar sayfaları; bruselloz için ayrıca Sağlık Bakanlığı Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü Seyahat Sağlığı sayfası, WHO bilgi notu ve CDC 'About Brucellosis' sayfası; şarbonda iş kaynaklı maruziyet için CDC (MMWR Recomm Rep 2010;59(RR-6)) ve CDC risk grupları sayfası; erizipeloid için MSD Manual Professional, EU-OSHA tartışma belgesi ve OSHwiki. Mevzuat: Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği (RG 11/10/2008-27021) m.4/1-n, m.19 ve Ek-2.
• Şarbonun diğer adları (HSGM): antraks; ülkemizde çoban çıbanı ve karakabarcık. İnsana üç şekilde bulaşır: deri şarbonu (hasta hayvan, eti, derisi, kirlettiği eşyayla temas), sindirim sistemi şarbonu (özellikle şarbonlu hayvan etinin yenmesi), akciğer şarbonu (sporlu toz ya da tüy ve kıllardaki sporların solunması).
• Deri şarbonu lezyonu (HSGM): önce kaşıntılı kabarık şişlik; 1–2 gün içinde içi su dolu kabarcık; sonra ağrısız, genellikle 1–3 cm genişliğinde, ortasında siyah ölü doku bulunan yara.
• Şarbonda hayvan kaynaklı önlemler (HSGM): şarbondan şüpheli ya da ölen hayvan kesilmez, derisi yüzülmez, eti yenmez; ölen hayvanlar 2 metre derinliğinde çukurlara gömülür; bulaşık yem, altlık ve gübre yakılarak imha edilir; riskli bölgelerde hayvanlar aşılanır.
• Şarbon aşısı (CDC): risk altındaki 18–65 yaş yetişkinlere 3 doz ve ardından rapel dozlar önerilir. Doğal şarbon enfeksiyonlarının dünyada %95'ten fazlası deri şarbonudur (CDC MMWR 2010).
• Bissinoz (Ek-2, C-6): pamuk tozuyla temas ve pamuk işlenmesiyle ilgili çalışmaların yanında keten ve kendir işlenen işyerleri de sayılır.
• Formol ve şarbon (Ek-2, A grubu): formolün kullanıldığı işler arasında şarbon sporlarının deri, pamuk ve kürklerde yok edilmesi de sayılır; buradaki hastalık şarbon değil, formole bağlı kimyasal meslek hastalığıdır.
• Brusellozun diğer adları: Malta humması, Akdeniz humması (Seyahat Sağlığı); halk arasında mal hastalığı, koyun hastalığı, peynir hastalığı (HSGM). İnsanda en şiddetli enfeksiyonu sırasıyla B. melitensis, B. suis ve B. abortus yapar (HSGM). Dünyada en yaygın tür B. melitensis (WHO). Hastalık sığır, koyun, keçi, domuz ve köpeğin yanında bizon, geyik türleri (elk, karibu, mus) ve yaban domuzunda da görülür (CDC).

Sık sorulan sorular

Keçi kılı, yün ve post işleyen işçide hangi zoonoz akla gelir?

Şarbon (antraks): sporlu toz deriden girer ya da solunur.

Şarbonun etkeni nedir?

Bacillus anthracis, sporlu bir bakteri.

Brusellozun diğer adları nelerdir?

Malta ve Akdeniz humması; halk arasında mal, koyun ya da peynir hastalığı.

Brusellozda işyerinde hangi materyallerle temas risklidir?

Kan, plasenta, atık yavru ve rahim salgıları; ayrıca çiğ süt.

Erizipeloid riski taşıyan başlıca çalışanlar kimlerdir?

Balık ve kabuklu deniz ürünü işleyenler, kasaplar, kümes hayvancıları, veterinerler.

Erizipeloidden korunmanın temeli nedir?

Eldiven, kesikleri su geçirmez bantla kapatma ve kişisel hijyen.

Listede şarbon ve brusellozun yükümlülük süreleri kaçtır?

D-3 başlığında şarbon 30 gün, bruselloz 6 ay.

Brusellozda korunma için insana aşı yapılır mı?

Hayır, insan aşısı yok; aşılanan hayvandır.

Kaynaklar

• HSGM Şarbon sayfası
• Sağlık Bakanlığı Hudut ve Sahiller Sağlık Genel Müdürlüğü, Seyahat Sağlığı – Bruselloz say
• MSD Manual Professional, 'Erysipeloid'
• CDC, Use of Anthrax Vaccine in the United States – ACIP Recommendations 2009, MMWR Recomm
• CDC, People at Increased Risk for Anthrax
• Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yön. Ek-2, C-6 satırlar