Antropometride %5 ve %95 Yüzdelik Değer Nedir, Nerede Kullanılır?

Ders notu: Antropometride %5 ve %95 Yüzdelik Değer Nedir, Nerede Kullanılır?

%5 ve %95: ölçü aralığının iki ucu

Ayakta ve oturarak alınan vücut ölçüleri tek başına yetmez; hangisini kullanacağımızı yüzdelik değer belirler. Ortalamayı değil. Yüzde beşlik değer ölçü aralığının küçük ucu, yani küçük yapılı kişi. Yüzde doksan beşlik değer büyük ucu, yani büyük yapılı kişi. İşyeri bu iki sınırın arasına göre düzenlenir. Böylece kullanıcıların yüzde doksanı kapsanır; en küçük yüzde beş ile en büyük yüzde beş dışarıda kalır.

Ölçü en az mı olmalı, en çok mu olabilir?

Tek soru sorun: tasarladığım ölçü en az mı bu kadar olmalı, yoksa en çok mu bu kadar olabilir? En az bu kadar olmalıysa, buna asgari ya da iç ölçü denir ve büyük kişiye, yüzde doksan beşe göre seçilir. Oturma genişliği, geçiş genişliği böyle. En çok bu kadar olabilirse, buna azami ya da dış ölçü denir ve küçük kişiye, yüzde beşe göre seçilir. Uzanma mesafesi, portmanto yüksekliği böyle. Mantığı şu: yüzde doksan beşlik kişi sığıyorsa ondan küçükler de sığar; yüzde beşlik kişi yetişiyorsa ondan büyükler de yetişir.

“Asgari ölçü” derken büyük kişi

Tuzak şurada: asgari kelimesini duyunca küçük kişiyi seçmeyin. Kapının asgari yüksekliği en uzun kişiye göre belirlenir. Kadın ve erkeklerin birlikte çalıştığı yerde kaynaklar kapı için erkek boyunun yüzde doksan beşlik, hatta yüzde doksan dokuzluk değerini önerir. Kapı kilidinin azami yüksekliği ise küçük kişiye, yüzde beşe göre. Bir de şuna dikkat: bazı notlarda yüzde doksan beş maksimum, yüzde beş minimum değer diye geçer. Bu, kişinin ölçüsüdür. Asgari ve azami ise tasarladığınız ölçünün adıdır; ikisini karıştırmayın.

Kumanda elemanları kime göre yerleştirilir?

Kumandalarda kuralı tek tek uygulayalım. En yüksekteki kumandanın yüksekliği en çok bu kadar olabilir; kısa boylu kişi uzanabilmeli, yüzde beş. Kumandanın uzaklığı da öyle: kısa kişinin uzanma mesafesi, yüzde beş. Ama en alçaktaki kumandaya dikkat: düğme yerden yeterince yüksek olmalı ki uzun boylu kişi eğilmeden ulaşabilsin. Bu bir asgari yükseklik, yani yüzde doksan beş. Aşağıya uzanmakta zorlanan kişi uzun kişidir.

Sandalye, kapı ve taşıt ölçüleri

Sandalyede iki ölçü ayrı ayrı düşünülür. Sabit oturma yüksekliği bir azami ölçü: kısa bacaklı kişinin diz altı yüksekliğini aşmamalı ki otururken ayakları yere bassın. Oturma genişliği bir asgari ölçü: en geniş kalçalı kişiye göre. Kapı yüksekliği uzun kişiye göre, üstelik ayakkabı ve şapka payı eklenerek. Taşıtta tavan yüksekliği de asgari ölçüdür; oturuşta üst boyu, yani oturma yerinden başına kadar boyu en uzun kişiye göre, yüksek yüzdelikle düşünülür.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Bu konuda bağlayıcı mevzuat hükmü yoktur; bilgiler ergonomi literatüründen ve ÇSGB İSGGM İSG uzmanlık tezlerinden alınmıştır (Hacıosmanoğlu 2013 s.25–27; Kahraman 2013 s.13–14, 20–21; Dizdar, TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi 2003).
• Yüzdelik seçenekleri: İç (asgari) ölçülerde yüksek yüzdelik (%90, %95 veya %99), dış (azami) ölçülerde küçük yüzdelik (%10, %5 veya %1) seçilir. Kapı yüksekliğinde erkek boyunun %95 veya %99'luk değeri asgari yükseklik olarak alınırsa uzun kişiler de geçebilir (Kahraman s.20).
• Adlandırma farkı: Bazı kaynaklar iç ölçüye “minimum”, dış ölçüye “maksimum” der (Dizdar 2003); bazı notlarda ise %95 “maksimum”, %5 “minimum” değer diye geçer. İlki tasarlanan ölçünün, ikincisi kişinin (dağılımın üst ve alt ucunun) adıdır.
• Diğer iç ölçü örnekleri: Yangın çıkış kapısı büyük bir insanın omuz genişliğinden ve vücut derinliğinden fazla olmalı; geçişlerde ve makineler arasında en az 60 cm genişlik bırakılmalı; sadece kadınların ya da kadın-erkek birlikte çalıştığı işyerlerinde vücut genişliği için hamile bir kadının genişliği asgari değer alınmalı (Hacıosmanoğlu s.26–27).
• Kontrol düğmesi: İç ölçü örneğidir; %95'lik boyuttaki, ayakta duran kişinin parmak eklem yerinden daha alçak olmamalı (Hacıosmanoğlu s.27).
• Sabit koltuk yüksekliği: Kısa boylu bir insan otururken ayakları yerde dinlenecek kadar alçak olmalı; diz altı yüksekliğinin %1 veya %5'lik değerinden yukarıda olmamalı (Kahraman s.21).
• Taşıt tavanı örneği: Erkek sürücülerin oturma yüzeyinden ölçülen ortalama oturuş boyu 90 cm, standart sapması 5 cm ise, 1 cm saç ve giysi payıyla 91 cm'lik tavan sürücülerin %50'sine uyar; +5 cm ek %34, bir +5 cm daha ek %14 kazandırır ve toplam yaklaşık %98'e ulaşılır; son artış azalan fayda örneğidir (Kahraman s.13–14).
• Uçlar arasındaki fark: Toplumdaki en kısa kadın ile en uzun erkek karşılaştırıldığında erkek %30–40 daha uzun, %100 daha ağır ve %500 daha kuvvetlidir (Leavitt 1992, aktaran Dizdar 2003).

Sık sorulan sorular

%5–%95 aralığı kullanıcıların yüzde kaçını kapsar?

%90'ını; en küçük %5 ile en büyük %5 dışarıda kalır.

Kadın-erkek karma işyerinde kapı yüksekliği neye göre seçilir?

Erkek boyunun %95'ine (ya da %99'una); ayakkabı ve şapka payı da eklenir.

Kapı kilidinin en fazla yüksekliği kime göre belirlenir?

Küçük kişinin azami ulaşım mesafesine göre (%5).

En alçaktaki kumanda düğmesi kime göre konur?

Uzun operatöre: eğilmeden ulaşabilmeli. Bu bir asgari yükseklik, %95.

Oturma genişliği kime göre belirlenir?

Toplumdaki en geniş kalçalı kişiye göre (%95).

Sabit oturma yüksekliği kime göre belirlenir?

Kısa bacaklı kişiye: diz altı yüksekliğini aşmamalı (%5).

“İç (asgari) ölçü” hangi vücuda göre seçilir?

En büyük vücuda (%95). Adı asgari, esas alınan kişi büyük.

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM uzmanlık tezi, Kahraman 2013, s.13
• Hacıosmanoğlu 2013, s.25–26; Kahraman 2013, s.19–20
• Dizdar E.N., TTB Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, Nisan-Mayıs-Haziran 2003, s.42–43