Ayakta Çalışma Yüksekliği Neye Göre Belirlenir? Göz mü, Güç mü?

Ders notu: Ayakta Çalışma Yüksekliği Neye Göre Belirlenir? Göz mü, Güç mü?

Çalışma yüksekliği nereden ölçülür?

Önce tanım. Çalışma yüksekliği, işlem görecek ya da gözlenecek nesnenin bulunması gereken yüksekliktir. Oturarak çalışmada bu yükseklik oturma yüzeyi, ayakta çalışmada ise taban, yani zemin esas alınarak ölçülür. Bir de tuzak var: çalışma yüksekliği her zaman masanın yüksekliği değildir. Tezgâhın üstünde bir iş parçası ya da düzenek varsa onun yüksekliği de hesaba girer.

Yükseklik seçilirken üç şeye bakılır

Peki yükseklik neye göre seçilir? Üç şeye bakılır: iş parçasının ağırlığı, gözle malzeme arasındaki mesafe ve çalışanın göz hizası. Ayakta çalışan için göz hizası, kişinin boyu demek. Yani ölçüm tabandan yapılır ama uygun yükseklik çalışanın boyuyla uyumlu olmalıdır. Tek cümlede: parça ne kadar ağır, iş ne kadar göz istiyor, çalışan ne boyda?

Hassas iş göze yaklaşır

Göz tarafından başlayalım. İş bir incelik ya da hassasiyet gerektiriyorsa çalışılan nesne göze daha yakın olmalı. Ayakta çalışan biri için nesneyi göze yaklaştırmak, onu yukarı almak demek. Hassas işte bir de dirsek desteği kullanılır; Kanada İSG Merkezi CCOHS'a göre dirsek desteği üst koldaki ve boyundaki gerilimi azaltır.

Kas zorlayıcı iş alçak tezgâh ister

Şimdi güç tarafı. Tezgâh yüksekliği belirlenirken çalışmanın içeriği önemlidir. Yük yükleme gibi kas zorlayıcı faaliyetler varsa yükseklik normalden biraz daha az olmalıdır. İki ölçütü yan yana koyunca kural çıkıyor: göz istedikçe yükselir, güç istedikçe alçalır.

Çok yüksek omuzu, çok alçak sırtı yorar

Yükseklik yanlışsa ne olur? Tezgâh çok yüksekse çalışan omuzlarını kaldırarak çalışmak zorunda kalır; bu omuz kaslarında yorgunluğa, omuz ve boyun bölgesinde kramp ya da ağrıya yol açar. Tezgâh yetersizse vücut fazla eğilmek zorunda kalır ve sırt ağrıları oluşur. Aklınızda şöyle tutun: yüksek tezgâh omuzu, alçak tezgâh sırtı yorar.

Yüzey sabitse uyum çalışan tarafında sağlanır

En iyisi yüksekliği ayarlanabilen bir yüzey; ama bu her zaman mümkün değil. Çalışma ortamındaki birçok hizmet borular, delikler ve kanallar gibi bağlantılara bağlıdır, bu yüzden yüzey sabit kalabilir. O zaman uyumu çalışan tarafında sağlarız: ayarlanabilir sandalye, platform ya da ayak ve kol destekleri.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak (tanım ve ölçütler): ÇSGB İSGGM İSG Uzmanlık Tezi, İ. Çelik, “Büro Çalışanlarının Maruz Kaldığı Risklerin ve Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi” (Ankara, 2007), s.34–35: çalışma yüksekliğinin tanımı; ayakta çalışmada tabanın, oturarak çalışmada oturma yüzeyinin esas alınması; masa yüksekliği ile çalışma yüksekliğinin farkı; üç seçim ölçütü (parça ağırlığı, göz-malzeme mesafesi, göz hizası/boy); incelik ya da hassasiyet gerektiren işte nesnenin göze yakınlığı; çok yüksek/çok alçak yüzeyin sonuçları; ayarlanamayan yüzeyde sandalye, platform, ayak ve kol destekleri. Ayrıca: çalışma yüzeyinin yüksekliği, oturarak ya da ayakta, çalışanın boyu ile uyumlu olmalıdır.
• Oturarak çalışmadaki ince iş örneği: Aynı kaynak (s.35), ince işler için çalışma yüksekliğinin oturma yüzeyi ile göz arasındaki mesafeye, bakış açısına veya görüş uzaklığına göre hesaplandığını belirtir; bu örnek oturarak çalışma bağlamındadır.
• Büro işi için verilen genel değerler (bağlamıyla): Çelik'in tezi büro çalışanları üzerinedir. Tez, yazı yazma ya da hafif malzeme işleme için uygun yüksekliği dirsek yüksekliği olarak verir (s.35) ve en uygun çalışma yüzeyi yüksekliğini dirsekten yaklaşık 2–5 cm aşağı olarak belirtir; çalışma yeri yüksekliğinin birkaç cm aşağı ya da yukarı değiştirilmesinin performans üzerinde önemli etkisi olmadığı bulunmuştur (s.34). Ayakta tezgâhta işin türüne göre dirseğe göre konum sonraki dersin konusudur; büro işi için verilen bu genel ifadeleri ayakta tezgâh değerleriyle karıştırmayın.
• Dirsek desteği (CCOHS, Kanada İSG Merkezi, ikincil kaynak): hassas işte dirsek destekleri üst kol ve boyundaki gerilimi azaltmaya yardımcı olur.

Sık sorulan sorular

Ayakta çalışmada çalışma yüksekliği nereden ölçülür?

Tabandan (zeminden). Oturarak çalışmada oturma yüzeyinden.

Yükseklik seçilirken hangi üç şeye bakılır?

Parçanın ağırlığı, gözle malzeme mesafesi, çalışanın göz hizası (boyu).

İş incelik ya da hassasiyet istiyorsa nesne nerede olmalı?

Göze daha yakın; ayakta çalışanda bu, nesneyi yukarı almak demektir.

Hassas işte dirsek desteği ne işe yarar?

Üst kol ve boyundaki gerilimi azaltır.

Yük yükleme gibi kas zorlayıcı işte tezgâh nasıl olmalı?

Normalden biraz daha alçak; çalışmanın içeriği önemlidir.

Tezgâh çok yüksekse ne olur?

Omuzlar kalkar; omuz kaslarında yorgunluk, omuz ve boyunda kramp ya da ağrı.

Tezgâh çok alçaksa ne olur?

Vücut fazla eğilir; sırt ağrıları oluşur.

Çalışma yüzeyi ayarlanamıyorsa uyum nasıl sağlanır?

Ayarlanabilir sandalye, platform, ayak ve kol destekleriyle.

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM İSG Uzmanlık Tezi, İsmail Çelik
• ÇSGB ÇASGEM Uzmanlık Tezi, Burak Ayan, Montaj Hattında Ergonomik Risk Unsurlarının İncelen
• CCOHS OSH Answers ‘Working in a Standing Position – Basic Information’, ‘What are some rec