Oturma Halinde Antropometrik Ölçüler Nelerdir? Koltuk ve Masa Tasarımı

Ders notu: Oturma Halinde Antropometrik Ölçüler Nelerdir? Koltuk ve Masa Tasarımı

Oturarak ölçü hangi duruşta alınır?

Önce ölçünün nasıl alındığına bakalım. Kişi dik oturur, omuzlar gevşek, bakış ileri. Ayaklar bir yüzeye dayanır ve uyluklar yatay olur; iki uyluk da birbirine paraleldir. Oturulan yüzey düz, yatay ve sıkışmayan bir yüzeydir; kişi ayakkabısız ve en az giysiyle ölçülür. Ölçülerin tanımı ve bu duruş ISO 7250-1 standardında yer alır. Şimdi şuna dikkat: kişi kıpırdamadan, sabit bir duruşta ölçüldüğü için bu derste göreceğimiz ölçülerin hepsi statik, yani yapısal antropometrik veridir. Elin ulaşabildiği alan gibi hareket hâlinde belirlenen ölçüler ise fonksiyonel, yani dinamik veridir. Bu ayrım sınavda da sorulmuş bir konu.

Oturma yüzeyinden mi, yerden mi?

Şimdi kolayca karıştırılan bir nokta: ölçü nereden başlıyor? Uluslararası tanımlarda üst vücut yüksekliği, göz, omuz, dirsek yüksekliği ve uyluk kalınlığı oturma yüzeyinden, yani oturaktan ölçülür. Ama iki bacak ölçüsü, diz yüksekliği ile diz altı yani baldır yüksekliği, yerden, ayakların bastığı yüzeyden ölçülür. Bu ikisini ayrı bir kutuya koyun. Bir veri tablosu okurken de ölçünün nereden başladığına bakın.

Gövde yükseklikleri neyi tasarlar?

Gövde yükseklikleri ne işe yarıyor? Üst vücut yüksekliği oturaktan başın tepesine kadar; başınızın üstündeki engelle aradaki boşluğu belirler. Omuz yüksekliği kolun yaklaşık dönme merkezidir. Dirsek yüksekliği ise kolçağın yüksekliğini verir ve masa ile klavye yüksekliği için referans noktasıdır.

Diz, baldır, uyluk: koltuk ve masa altı

Diz altı yani baldır yüksekliği, yerden dizin arka alt kısmına kadar ölçülür ve koltuk yüksekliğinin üst sınırını verir; bazı kaynaklarda koltuk ya da baldır yüksekliği adıyla geçer. Diz yüksekliği yerden dizin üstüne kadar; masanın altında dizlere ne kadar yer gerektiğini gösterir. Uyluk kalınlığı oturaktan uyluğun üstüne ölçülür; oturak ile masanın alt yüzü arasındaki boşluk buna göre ayarlanır. Tuzak şu: koltuk yüksekliği diz yüksekliğine değil, diz altı ölçüsüne göre belirlenir.

Kalçadan ölçülen uzunluk ve genişlikler

Kalçadan başlayan ölçüler. Kalça ile diz arkası arasındaki mesafe oturma derinliğinin, yani oturağın önden arkaya uzunluğunun üst sınırını verir. Kalça ile diz ucu, yani diz kapağının önü arasındaki mesafe ise koltuk arkalığı ile dizin önündeki engel arasındaki boşluk içindir. Oturarak kalça genişliği oturak genişliğini belirler; oturak bundan pek dar olmamalı. Son olarak kalça–ayak tabanı mesafesi: kişi oturur, bacağını öne uzatır ve ölçü bu hâlde alınır. Bacak uzatılsa da ölçü yine sabit duruşta alınır; yani bu da statik bir veridir.

%5'lik mi, %95'lik mi? Koltuk ve masa altı

Peki bu ölçülerin hangi değeri esas alınır? Hatırlayalım: yüzde beşlik değerde ya da altında ölçülenlerin yalnız yüzde beşi kalır; yüzde doksan beşlik değerin üstünde de yalnız yüzde beşi. Yüksekliği ayarlanamayan, sabit bir koltuk, toplumdaki diz altı yüksekliğinin yüzde beşlik, hatta yüzde birlik değerini aşmamalı; kısa bacaklı biri de ayağını yere basabilsin. Koltuk ayarlanabiliyorsa ayar aralığı yüzde beşten yüzde doksan beşe kadar olmalı. Oturma derinliği kısa uyluklu kullanıcıya, yüzde beşlik kadına göre seçilir. Masanın altındaki diz boşluğunda ise uzun boylular, örneğin yüzde doksan beşlik erkek esas alınır.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: ISO 7250-1:2017 'Basic human body measurements for technological design' — oturarak ölçümler bölüm 6.2'de (oturma yüksekliği, göz, omuz, dirsek yüksekliği, dirsekler arası genişlik 6.2.9, oturarak kalça genişliği, diz altı yüksekliği, uyluk açıklığı, diz yüksekliği); kalça–diz arkası (oturma derinliği) 6.4.7, kalça–diz ucu uzunluğu 6.4.8. Ölçüm koşulları m.4.1: düz, yatay, sıkışmayan yüzey; çıplak ayak; en az giysi.
• Statik – fonksiyonel ayrımı: Statik antropometri durma ve oturma hâlindeki vücut ölçülerini, dinamik (fonksiyonel) antropometri hareket hâlindeki ölçüleri verir; örneğin ileri doğru ulaşılabilen azami mesafe ya da elin hareketiyle taranan iş alanı hacmi. Mobilya boyutları statik verilerle belirlenir (ÇSGB İSGGM tezi, Kahraman 2013, s.15–17). Tezin Şekil 6'sı oturma derinliği, diz–kalça ve taban–kalça mesafeleri dahil oturarak alınan 19 boyutu 'statik' başlığı altında verir.
• Çıkmış soru (2024, B sınıfı): 'Fonksiyonel antropometrik veri niteliği taşıyan' seçenek el erişim alanıydı; uyluk kalınlığı, göz yüksekliği, göğüs derinliği ve kalça–ayak tabanı mesafesi statik veri olarak çeldirici yapıldı.
• Başlangıç noktası kaynağa göre değişebilir: Tezin Şekil 6'sında 'Oturarak Göz Yüksekliği' ile 'Oturma Yerinden Göz Yüksekliği' ayrı ölçüler olarak geçer; bir veri tablosunda ölçünün yerden mi oturaktan mı alındığına bakılmalıdır.
• Diğer oturma ölçüleri: dirsekler arası genişlik (oturarak iki dirsek arasındaki yatay mesafe, ISO 7250-1 6.2.9) ve dirsek–avuç mesafesi.
• Persentil aralığı: Tezde çalışma yerinin, aksi bir amaç yoksa %5–%95 arasındaki kişileri (en az %90) kapsayacak biçimde düzenlenmesi önerilir; bu %90, en küçük %5 ile en büyük %5'i içermez (s.13). %1–99 arasına göre tasarımın maliyeti %5–95'e göre çok daha fazladır (s.15).
• İç (asgari) ölçü – dış (azami) ölçü: Sığma ölçülerinde (kapı yüksekliği, masa altı diz boşluğu, koltuk genişliği) büyük vücut; dış ölçülerde (kulp yüksekliği, sabit koltuk yüksekliği) küçük vücut esas alınır (tez s.20–21). FAA HFDS'ye göre boşluk ölçüleri %95'lik erkeğe (14.1.2.1), erişim ve sınırlayıcı ölçüler %5'lik kadına (14.1.2.2) göre; ayarlanabilir boyutlar %5–%95 aralığına (14.1.2.3) göre belirlenir.
• Oturma derinliği örneği: Tezde, 2006 ölçümlerinde %5'lik dilimdeki kadınların üst bacak uzunluğu 41,6 cm bulunmuş ve ölçülen koltukların çoğunun oturma derinliğinin buna uymadığı belirtilmiştir (s.41).

Sık sorulan sorular

Oturarak alınan vücut ölçüleri hangi tür antropometrik veridir?

Statik (yapısal) veri. El erişim alanı gibi hareketli ölçüler fonksiyonel veridir.

Oturarak alınan hangi iki yükseklik yerden ölçülür?

Diz yüksekliği ve diz altı (baldır) yüksekliği; ayak dayama yüzeyinden.

Oturarak ölçümde uyluklar nasıl konumlanır?

Yatay ve birbirine paralel; ayaklar desteklenir, gövde diktir.

Oturarak göz yüksekliği neyin referansıdır?

Görüş alanının merkezi; ekranın yerleştirileceği yükseklik.

Oturarak dirsek yüksekliği neyin referansıdır?

Kolçak yüksekliğinin; masa ve klavye yüksekliğinin.

Uyluk kalınlığı hangi boşluğu belirler?

Oturak ile masanın alt yüzü arasındaki boşluğu.

Kalça–diz ucu mesafesi neyi belirler?

Koltuk arkalığı ile dizin önündeki engel arasındaki boşluğu.

Masa altı diz boşluğu hangi kullanıcıya göre belirlenir?

Uzun boylulara; yüksek yüzdelik değer, ör. %95'lik erkek.

Kaynaklar

• ISO 7250-1:2017 m.4.1 d)
• ÇSGB İSGGM, M. F. Kahraman, 'Türkiye'de Antropometrik Verilere Göre Ofiste Ergonomik İşyer
• FAA HFDS Bölüm 14, Exhibit 14.3.2.1
• CityU Online Anthropometry 2.8 'Sitting height'
• FAA HFDS Bölüm 14 ölçü 25; CityU Online Anthropometry 2.9
• FAA HFDS Bölüm 14 ölçü 22; CityU Online Anthropometry 2.10