Renk Çarkında Tamamlayıcı Renkler ve Psikososyal Tehlike–Risk Ayrımı

Ders notu: Renk Çarkında Tamamlayıcı Renkler ve Psikososyal Tehlike–Risk Ayrımı

Newton'dan 6 renkli sade çembere

Newton prizmayla beyaz ışığı renklerine ayırdı ve 1704 tarihli Opticks kitabında renkleri bir çembere dizdi. Sade renk çemberinde altı renk vardır: üç ana renk, yani kırmızı, sarı, mavi; üç ara renk, yani turuncu, yeşil, mor. Ara renk iki ana rengin karışımıdır: kırmızı artı sarı turuncu, sarı artı mavi yeşil, kırmızı artı mavi mor.

Yan yana mı, karşı karşıya mı?

Çarkta iki konum var. Yan yana duran renkler komşu renklerdir; benzer ya da analog renkler de denir, birlikte yumuşak ve uyumlu bir görünüm verirler. Karşı karşıya duranlar ise tamamlayıcı, yani bütünleyici renklerdir ve en yüksek zıtlığı, yani kontrastı onlar oluşturur.

Üç tamamlayıcı çift

Üç çifti ezberleyin: kırmızı–yeşil, sarı–mor, mavi–turuncu. Bunlar yan yana konunca birbirini daha parlak ve doygun gösterir. Ezber kısayolu şu: her ana rengin karşısında öteki iki ana rengin karışımı durur. Kırmızının karşısı sarı ile mavinin karışımı, yani yeşil.

Tehlike potansiyeldir, risk ihtimaldir

İkinci konumuz psikososyal tehlike ile risk arasındaki fark. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğine göre tehlike, zarar veya hasar verme potansiyelidir; risk ise tehlikeden kayıp, yaralanma ya da başka zararlı bir sonuç doğma ihtimalidir. Aynı yönetmelik, risk değerlendirmesinde fiziksel, kimyasal, biyolojik ve ergonomik kaynakların yanında psikososyal kaynaklardan doğan tehlikelerin de belirlenip kayda alınmasını istiyor.

Psikososyal tehlikeler: koşullar ve işin içeriği

Psikososyal tehlikeleri iki başlıkta düşünün. Birincisi çalışma koşulları: uzun çalışma, sürekli fazla mesai, son anda belli olan vardiya programları ve iş güvencesinin olmayışı. İkincisi işin içeriği: monotonluk, izole çalışma ve insanların memnuniyeti için çalışma, yani duygusal emek.

Tehlikelerin yol açabileceği psikososyal riskler

Bu tehlikelerin yol açabileceği psikososyal riskler şunlardır: stres, iş ve iş dışı yaşam dengesizliği, yıldırma yani mobbing ve tükenmişlik. Sınav tuzağı tam burada: fazla mesai, monotonluk, duygusal emek tehlike sütununda; stres, yıldırma, tükenmişlik risk sütununda.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Risk Değerlendirmesi Yön. (RG 29.12.2012/28512) m.4/1(e),(g): risk ve tehlike tanımları; m.8/3: fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal, ergonomik ve benzeri tehlike kaynaklarından oluşan tehlikeler belirlenir ve kayda alınır; m.8/4: bu kaynakların neden olduğu tehlikelerle ilgili işyerinde daha önce kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırma yapılmamışsa, risk değerlendirmesinde kullanılmak üzere tehlikelerin nitelik ve niceliğini ve çalışanların maruziyet seviyelerini belirlemek için gerekli bütün kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmalar yapılır.
• İşyeri Hekimi Yön. m.9/2(a)(4): işyeri hekimi, ergonomik ve psikososyal riskler açısından iş ile çalışanın uyumu ve stres faktörlerinden korunma için araştırma yapar.
• Çalışanların İSG Eğitimleri Yön. (RG 02.04.2026/33212) Ek-1, 2(c): “Biyolojik ve psikososyal risk etmenleri” temel eğitimde sağlık konuları arasındadır (teknik konular değil).
• Gebe veya Emziren Kadınlar Yön. m.6/3: değerlendirmede çalışanı kişisel olarak etkileyen psikososyal ve tıbbi faktörler de dikkate alınır.
• Maden İşyerlerinde İSG Yön. m.5/2(b)(1): sağlık ve güvenlik dokümanında psikososyal riskler dahil risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi yer alır.
• ÇSGB İSGGM Psikososyal Faktörler Bilgilendirme Rehberi (2024), Tablo 2.1: iş kaynaklı psikososyal tehlikeler 10 temel kategoride toplanır (ör. işin mahiyeti, iş programları, kişilerarası ilişkiler, kariyer gelişimi). “Son anda belli olan fazla mesai programları” iş programları, “iş güvencesinin olmaması” kariyer gelişimi, “sosyal ya da fiziksel olarak izolasyon” kişilerarası ilişkiler kategorisindedir. Rehber tükenmişliği, tehlike kaynaklarının oluşturabileceği bir psikososyal risk faktörü olarak tanımlar.
• İki kaynak farklı sınıflandırma kullanır: ÇSGB rehberinde “iş ve ev yaşamının birbiriyle çelişmesi” bir tehlike kategorisinin içeriğidir; bunun çalışanda yarattığı iş ve iş dışı yaşam dengesizliği ise ÇEİS rehberinin (2020) Tablo 4’ünde risk sütunundadır.
• Renk: komşu (analog) renkler yan yana gelince birbirinin gücünü kırar (MEGEP Renk, 1.1.3); iki tamamlayıcı renk karıştırılırsa koyu gri elde edilir (MEGEP Renk Hazırlama, 1.1.3).

Sık sorulan sorular

Renk çarkında karşı karşıya duran renklere ne denir?

Tamamlayıcı (bütünleyici) renkler; en yüksek zıtlığı verirler.

Renk çarkında yan yana duran renklere ne denir?

Komşu (benzer, analog) renkler; yumuşak, uyumlu bir görünüm verirler.

Sarının ve mavinin tamamlayıcıları hangileridir?

Sarı ↔ mor, mavi ↔ turuncu.

Çarktaki 3 ara renk hangileridir?

Turuncu, yeşil, mor: her biri iki ana rengin karışımıdır.

“Son anda belli olan vardiya programı” tehlike mi, risk mi?

Tehlike: çalışma koşullarından kaynaklanan psikososyal tehlike.

Tükenmişlik tehlike mi, risk mi?

Risk: psikososyal tehlikelerin yol açabileceği risklerdendir.

Duygusal emek nedir, hangi gruptadır?

İnsanların memnuniyeti için çalışmaktır; işin içeriğinden doğan tehlikedir.

Kaynaklar

• İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği m.4/1
• ÇEİS, Çimento Sektöründe Psikososyal Tehlikelerin Yönetimi Rehberi
• ÇEİS Rehberi
• Çalışanların İSG Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hk. Yön. Ek-1
• MEB MEGEP Renk 211GS0004
• MEB MEGEP Renk Hazırlama