Toz Kaç Mikronda Tehlikeli? Bissinoz Pnömokonyoz mu? Diyabette Korunma

Ders notu: Toz Kaç Mikronda Tehlikeli? Bissinoz Pnömokonyoz mu? Diyabette Korunma

Hangi boyuttaki toz alveole ulaşır?

Önce boyut. Bakanlığın tekstil sektörü tozla mücadele rehberine göre insan sağlığı bakımından önemli tozlar 0,5 ile 100 mikron arasındadır. Bundan daha iri tozlar havada asılı kalmaz, çöker; bu yüzden vücuda giremez. Alveollere, yani akciğerin hava keseciklerine ulaşan toza solunabilir toz diyoruz; bu ifade rehberden. Tozla Mücadele Yönetmeliği ise solunabilir tozu sayıyla tanımlar: aerodinamik eşdeğer çapı 0,1 ile 5,0 mikron olan toz.

0,1–5,0 mı, 0,5–5 mi? Soruya bakın

Burada dikkat. Sınavda iki farklı aralık karşınıza çıkabilir. Yönetmelikteki solunabilir toz tanımı 0,1 ile 5,0 mikron. İş sağlığı kaynaklarında ise sağlık açısından en önemli boyut, yani pnömokonyoz yapan ince tozlar, 0,5 ile 5 mikron olarak geçer. Soru “yönetmeliğe göre” diyorsa 0,1–5,0'ı; “pnömokonyoz yapan ince toz” diyorsa 0,5–5'i seçin. Üst sınır ikisinde de 5 mikron.

Tanım birikme ister; pamuk tozu depolanmaz

Şimdi bu tanımdaki birikme koşulunu bissinoza uygulayalım. Bakanlığın tekstil rehberi tozları organik ve inorganik diye ayırır. Silis, asbest ya da demir gibi inorganik tozlar akciğerde depolanma eğilimindedir. Pamuk tozu gibi organik tozlar ise akciğerde depolanmaz; bir tür alerjik mekanizmayla solunum yollarında spazma yol açar. Aynı rehber, sağlık gözetimi bölümünde organik tozları “pnömokonyoz yapmayan tozlar” arasında sayar ve bissinozu havayolu hastalıkları arasında gösterir. Yani bu kaynağa göre başlıktaki sorunun cevabı: hayır, bissinoz bir pnömokonyoz değildir.

Aynı grupta ama pnömokonyoz maddelerinde değil

Uluslararası listeye bakalım. Bazı notlarda bissinoz da pnömokonyozlar arasında sayılır. Uluslararası Çalışma Örgütünün 2010 listesinde ise pnömokonyozlar iki maddededir: 2.1.1, fibrojenik mineral tozların yol açtıkları, yani silikoz, antrakosilikoz ve asbestoz; 2.1.3 ise fibrojenik olmayan mineral tozların yol açtıkları. Bissinoz bunların ikisinde de yok; 2.1.6'da pamuk, keten ve kendir tozunun yol açtığı hastalıklar olarak ayrıca yazılır. Mesleki astım da 2.1.7'de ayrı bir maddedir. Türk listesinde ise silikoz, asbestoz, mesleki astım ve bissinoz aynı C grubundadır; grubun adı “Pnömokonyozlar ve diğer mesleki solunum sistemi hastalıkları”. Yani C grubunda olmak, tek başına pnömokonyoz olmak anlamına gelmez.

C grubunda hangi iş, hangi hastalık?

Meslek hastalıkları listesinin sağ sütununda hastalık tehlikesi olan işler yazar. Silikoz: silisli taş ve cevherin işlenmesi, kumlama, dökümhaneler. Sideroz: demir cevheri ve elektrik ark kaynağıyla kesme. Mesleki bronşiyal astma: izosiyanat, akrolein, formol gibi kimyasalların solunması. Bissinoz: pamuk tozu, özellikle tekstilde; bir de keten ve kendir işlenen işyerleri.

Diyabette üç korunma basamağı

Son konu diyabet. Dünya Sağlık Örgütünün diyabet kılavuzu ise primer, sekonder ve tersiyer olmak üzere üç basamak kullanır; burada onu izliyoruz. Primer, yani birincil korunmada amaç tip 2 diyabetin hiç çıkmamasıdır: kilo kontrolü, diyet ve egzersiz. Kılavuz, tip 1 diyabetin önlenebileceğine dair henüz kesin kanıt olmadığını da not eder. Sekonder korunmada taramayla erken tanı konur; örneğin açlık kan şekeri ölçümü. Tersiyer korunmada hedef komplikasyonlardır: körlük ve ayak amputasyonu gibi sonuçları önlemek ya da geciktirmek.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013/28812) m.4/1-h (pnömokonyoz tanımı: tozun birikmesi sonucu doku reaksiyonu), m.4/1-i (solunabilir toz: aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 mikron kristal/amorf toz ile çapı 3 mikrondan küçük, uzunluğu çapının en az 3 katı olan lifsi tozlar).
• Diğer tanımlar (m.4/1): d) inert toz: akciğerlere ulaşıp yapısal/fonksiyonel bozukluk yapmayan toz; g) lifsi toz: uzunluğu 5 mikrondan büyük, eni 3 mikrondan küçük, boyu eninin 3 katından büyük parçacık; ğ) okuyucu: ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografileri Sınıflandırılması eğitimi almış hekim; j) standart akciğer radyografisi en az 35x35 cm.
• Pnömokonyoz olguları (m.12/1): ILO kategori çizelgesine göre Kategori 0 olanlar aralıklı muayeneyle izlenir; Kategori 1 ve üzeri olanlar SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmet sunucularına sevk edilir.
• Kayıtlar (m.14/1): iş, çalışma süresi, toz ölçüm sonuçları ve kişisel sağlık dosyaları, ilgili mevzuatta ayrıca belirlenmemişse, çalışanın işten ayrılma tarihinden itibaren 15 yıl saklanır; tozdan kaynaklı hastalıkların yükümlülük süresi bu süreyi aşan işyerlerinde saklama süresi yükümlülük süresine göre uzar.
• Ek-2 C grubu (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yön., RG 11.10.2008/27021): C-1a silikoz ve silikotüberküloz (10 yıl), C-1b asbestoz (10 yıl), C-1c silikatoz, C-1d sideroz (5 yıl), C-2 alüminyum, C-3 sert metal tozları, C-4 Thomas cürufu, C-5 mesleki bronşiyal astma (1 yıl), C-6 bissinoz (iş haftası ilk günü belirtileri 15 gün, kronik tablo 3 yıl). Parantez içleri yükümlülük süresidir. C grubunda antrakoz/antrakosilikoz ya da kömür işçisi pnömokonyozu adıyla ayrı bir madde yoktur.
• ILO meslek hastalıkları listesi (2010 revizyonu): ILO Yönetim Kurulu 25 Mart 2010'da 307. oturumunda onayladı; 194 sayılı Tavsiye Kararının ekindeki 2002 listesinin yerini aldı. Pnömokonyoz adını taşıyan iki madde var: 2.1.1 fibrojenik mineral tozla (silikoz, antrakosilikoz, asbestoz) ve 2.1.3 fibrojenik olmayan mineral tozla pnömokonyozlar. Diğerleri: 2.1.2 silikotüberküloz, 2.1.4 sideroz, 2.1.5 sert metal tozu, 2.1.6 pamuk (bissinoz), keten, kendir, sisal, şeker kamışı (bagassoz) tozu, 2.1.7 astım, 2.1.8 ekstrinsik alerjik alveolit, 2.1.9 kömür, taş ocağı, ağaç, tahıl vb. tozlarla KOAH, 2.1.10 alüminyuma bağlı akciğer hastalıkları. Ayrı madde olmak tek başına pnömokonyoz olmamak demek değildir (ör. sideroz 2.1.4); derste bissinozun durumu ÇSGB rehberine dayandırıldı.
• Diyabet: WHO EMRO diyabet kılavuzu (2006) Bölüm 10 primer, sekonder ve tersiyer olmak üzere üç basamak kullanır; tip 2'nin primer korunması mümkündür, tip 1'in önlenebileceğine dair kesin kanıt henüz yoktur; tersiyer korunma komplikasyonların erken evrelerinin taranmasını ve rehabilitasyonu da kapsar. Sağlık Bakanlığı Türkiye Diyabet Önleme ve Kontrol Programı Eylem Planı (2011–2014): açlık plazma glukozu ≥126 mg/dl diyabet tanısı koydurur; 45 yaşından itibaren 3 yılda bir ölçülmesi önerilir.
• Bağlantılı konular: pnömokonyoz tanımı ve hastalık–toz eşleşmeleri, kristal yapıda SiO₂ üçlüsü (kuvars, tridimit, kristobalit) ve koruma düzeyleri (primordial dahil) önceki derslerde işlendi; burada tek cümleyle hatırlatıldı.

Sık sorulan sorular

Tozla Mücadele Yön.'e göre solunabilir toz kaç mikron?

Aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 mikron (m.4)

Pnömokonyoz yapan ince toz hangi aralıkta verilir?

0,5–5 mikron

100 mikrondan iri tozlar ne olur?

Havada asılı kalmaz, çöker; vücuda giremez

Organik tozlar (ör. pamuk tozu) akciğerde depolanır mı?

Hayır; depolanmaz, alerjik mekanizmayla solunum yollarında spazma yol açar

ILO 2010'da fibrojenik mineral tozla pnömokonyozlar maddesi kaç?

2.1.1: silikoz, antrakosilikoz, asbestoz (fibrojenik olmayanlar: 2.1.3)

ILO listesinde bissinoz hangi madde?

2.1.6: pnömokonyoz maddelerinden (2.1.1 ve 2.1.3) ayrı

Diyabette açlık kan şekeriyle tarama hangi basamak?

Sekonder (ikincil) korunma: erken tanı

Diyabete bağlı körlük ve amputasyonu önlemek?

Tersiyer (üçüncül) korunma

Kaynaklar

• Tozla Mücadele Yön. m.4/1-h
• ÇSGB Tekstil Sektöründe Tozla Mücadele Rehberi
• https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2439404
• F. Baysal, 'Toz Sorunu', TMMOB Maden Mühendisleri Odası yayını, 'Tozun tanımı' bölümü
• ILO List of Occupational Diseases
• Resmî Gazete 11.10.2008 günlük fihristi