Tozlar Nasıl Sınıflandırılır? Biyolojik Etkiye ve Kimyasal Yapıya Göre

Ders notu: Tozlar Nasıl Sınıflandırılır? Biyolojik Etkiye ve Kimyasal Yapıya Göre

Bu derste iki açı: tozun kökeni ve vücuttaki etkisi

Bir tozu tanımak için iki soru soruyoruz. Birincisi: kimyasal kökeni ne? Cevap ya organik ya inorganik. İkincisi: vücutta ne yapıyor? Bakanlığın tozla mücadele rehberi burada altı grup sayıyor: fibrojenik, toksik, kanserojen, radyoaktif, alerjik ve inert. Kökene göre iki, etkiye göre altı; bu iki sayıyı aklınızda tutun.

Organik mi, inorganik mi? Depolanma farkı

Organik ile inorganik arasındaki ana fark depolanma. Organik tozlar, yani pamuk, un, tahta, tüy gibi bitkisel ve hayvansal kökenli tozlar, akciğerde depolanmaz ve doğrudan fibroz yapmaz. Bunun yerine alerjik bir mekanizmayla solunum yollarında spazma yol açar; spazmlar tekrarladıkça kronik akciğer hastalığı gelişir. İnorganik tozlar, yani demir, kömür, silika, asbest gibi tozlar ise akciğerde depolanma eğilimindedir; fibroz riski taşır ve hava keseciklerinde doku bozukluğu yapar.

Fibrojenik tozlar: akciğer dokusu sertleşir

Fibrojen kapasitesi olan toz solunur ve akciğerde birikir; orada fibrotik değişiklikler başlar. Bu sert doku zamanla akciğerin normal dokusunun yerini alır ve ciğeri yavaş yavaş tahrip eder. Çalışanın hastalanmasında tozun ortamdaki konsantrasyonu, maruz kalma süresi ve vücut direnci etkilidir. Rehberin verdiği örnekler silis, asbest, talk ve alüminyum.

Toksik, kanserojen ve radyoaktif tozlar

Toksik tozlar vücuda alınınca organlarda akut ya da kronik zehirlenme yapar; en bilinen örnekler kurşun, kadmiyum ve mangan gibi ağır metal tozları. Kanserojen tozlar için rehberin listesi şu: asbest, arsenik ve bileşikleri, berilyum, kromatlar, nikel ve bileşikleri. Radyoaktif tozlar ise yaydıkları iyonize ışınla hücre ve dokulara zarar verir; uranyum ve toryum bileşikleri örnek.

Duyarlı kişiyi etkileyen toz, bozukluk yapmayan toz

Alerjik tozlar herkesi değil, duyarlı kişileri etkiler: astım, ateş, dermatit gibi tepkiler. Pamuk, keten, kenevir tozu, fırındaki un, ağaç tozları bu gruptadır. Son grup inert tozlar: vücutta birikebilir ama fibrojenik ya da toksik etkisi yoktur. Kireç taşı, mermer, alçı taşı. Tozla Mücadele Yönetmeliği inert tozu şöyle tanımlar: solunumla akciğere ulaşsa da akciğerde yapısal ve/veya fonksiyonel bozukluk yapmayan toz.

Karıştırılan dört örnek

Dört tuzak. Asbest iki grupta birden geçer: hem fibrojenik hem kanserojen. Pamuk tozu kökence organik, etkice alerjik; pamuk, keten ve kenevirle çalışanlarda bissinoz görülür. Mermer ve kireç taşı fibrojenik değil, inerttir. Kurşun ve mangan rehberde toksik grupta; ikisi de sinir sistemini etkiler, kurşun ayrıca kan, boşaltım ve sindirim sistemlerini.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Tanımlar (Tozla Mücadele Yön. m.4/1): (d) inert toz: solunumla akciğerlere ulaşmasına rağmen akciğerlerde yapısal ve/veya fonksiyonel bozukluk yapmayan toz; (h) pnömokonyoz: akciğerlerde tozun birikmesi sonucu ortaya çıkan doku reaksiyonu ile oluşan hastalık; (k) toz: işyeri ortam havasına yayılan veya yayılma potansiyeli olan parçacıklar.
• Risk değerlendirmesi (m.6/2-a, b): tozlu işlerde ortamdaki tozun çeşidi ile sağlık ve güvenlik yönünden tehlike ve zararları özellikle dikkate alınır.
• Organik tozların alt grupları (ÇSGB Tekstil Sektöründe Tozla Mücadele Rehberi, 2016): bitkisel (pamuk, tahta, un, saman), hayvansal (tüy, saç), sentetik bileşenler (DDT, trinitrotolüen). Pamuk tozu bissinoza, odun tozları astım ve dermatite yol açabilir.
• İnorganik tozların alt grupları (aynı rehber): metalik (demir, bakır, çinko), metalik olmayan (kükürt, kömür), kimyasal bileşikler (çinko oksit, manganez oksit), doğal bileşikler (mineraller, killer, maden cevherleri); rehber mineraller başlığında solunabilir kristal yapıda silika, asbest lifleri ve insan yapımı mineral lifleri (alüminyum silikat lifler) sayar.
• Toksik etki hedefleri (aynı rehber): kadmiyum böbrek, mangan santral sinir sistemi; kurşun kan, sinir, boşaltım ve sindirim sistemleri.
• Radyoaktif tozlar (aynı rehber): uranyum, toryum, seryum ve zirkonyum bileşikleri, trityum ve radyum tuzları.
• Alerjik tozlar (aynı rehber): bakteri, maya, küf ve polenler de alerjik etki gösterebilir; ambar ve ahırda bekleyen küflü saman, tahıl, küspe tozları alerjik solunum hastalıkları yapabilir; fırıncılarda un kaynaklı bronşiyal astım.
• İnert tozlar (aynı rehber): solunan partiküller solunum sisteminin kendini temizlemesiyle atılır ya da büyük patolojik etki yapmadan kalıcı birikim oluşturur; tütün tozu da örnekler arasında.

Sık sorulan sorular

Tozlar kimyasal kökenine göre hangi iki gruba ayrılır?

Organik ve inorganik tozlar.

Hangi tozlar akciğerde depolanma eğilimindedir?

İnorganik tozlar; organik tozlar akciğerde depolanmaz.

Organik tozlar solunum yolunu nasıl etkiler?

Alerjik mekanizmayla spazm; tekrarlayan spazmlar kronik akciğer hastalığı yapar.

Silis, asbest, talk ve alüminyum tozu ortak hangi gruptadır?

Fibrojenik tozlar: birikince fibrotik doku oluşur, normal dokunun yerini alır.

Kadmiyum ve mangan tozu hangi organlarda toksik etki yapar?

Kadmiyum böbreklerde, mangan merkezi sinir sisteminde (ÇSGB rehberi).

Kanserojen tozlara beş örnek verin.

Asbest, arsenik, berilyum, kromatlar ve nikel tozları.

Pamuk, keten ve kenevir tozu hangi biyolojik gruptadır?

Alerjik tozlar; pamuk, keten, kenevirle çalışanlarda bissinoz görülür.

Kireç taşı, mermer ve alçı taşı tozu hangi gruptadır?

İnert tozlar: birikebilir ama fibrojenik ve toksik etkileri yoktur.

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM, Tekstil Sektöründe Tozla Mücadele Rehberi
• Tozla Mücadele Yönetmeliği m.4/1-d
• Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği