Kristal Silika Türleri Nelerdir? Kuvars ve Mineral Lif Sınır Değerleri

Ders notu: Kristal Silika Türleri Nelerdir? Kuvars ve Mineral Lif Sınır Değerleri

Kristal yapıda SiO₂: üç mineral

Tozla Mücadele Yönetmeliği'nin tanımlar maddesi kristal yapıda SiO₂ için yalnız üç mineral sayıyor: kuvars, tridimit ve kristobalit. Kısaca KTK diye aklınızda tutun. SiO₂'nin adı silisyum dioksit, yani silika; bu üç mineral onun kristal biçimleri. Sınavda "bunlar hangi maddenin kristal yapılarıdır" diye de sorulabilir; cevap silisyum dioksit.

Kuvars sınırı sabit değil: %SiO₂'ye göre hesaplanır

Kuvarsın sınır değeri tabloda tek bir sayı olarak yazmıyor; tozdaki SiO₂ yüzdesine göre hesaplanıyor. Solunabilir toz, yönetmeliğin tanımıyla aerodinamik eşdeğer çapı 0,1 ile 5 mikron arasındaki tozdur. Solunabilir tozda 10 bölü, SiO₂ yüzdesi artı 2. Toplam tozda 30 bölü, SiO₂ yüzdesi artı 2. Mantığı şu: tozda silika ne kadar çoksa payda o kadar büyüyor ve sınır değer o kadar düşüyor.

%18 SiO₂ içeren tozun sınırı kaç?

Kapaktaki soruyu çözelim. SiO₂ yüzde 18. Solunabilir tozda 18 artı 2, yirmi; 10 bölü 20, sıfır virgül beş miligram bölü metreküp. Aynı toz için toplam tozu sorarlarsa 30 bölü 20, bir virgül beş.

Kristobalit ve tridimit: kuvars değerinin yarısı

Şimdi kristobalit ve tridimit. Yönetmeliğin ekinde ikisi için de aynı kural var: formülle hesaplanan kuvars değerinin yarısı kullanılır. Yani önce kuvarsı çözüyorsunuz, sonra ikiye bölüyorsunuz. Yüzde 18 örneğinde kuvars sıfır virgül beşti; kristobalit ve tridimit sıfır virgül yirmi beş.

Taş, cüruf ve cam yünü: 3 lif/cm³ – 5 mg/m³

Ekteki tablonun son bölümü mineral lifler. Üç lif var: taş yünü, fırın cüruf yünü ve sentetik cam yünü. Bunlar insan yapımı lifler ve büyük kısmı ısı ve ses yalıtımında kullanılıyor. Üçünün de değeri aynı: santimetreküpte 3 lif, sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalama olarak da 5 miligram bölü metreküp. Sayılan lifler de tarif ediliyor: çapı 3,5 mikrona eşit ya da daha küçük, uzunluğu 10 mikron ya da daha fazla olanlar.

Karıştırılan dört bilgi

Dört karışıklık var. Bir: doğal diatomalı toprak da silika ama amorf yapıda; yönetmeliğin kristal SiO₂ listesinde yok. İki: 0,1 lif bölü santimetreküp asbestin sınırı, Asbest Yönetmeliği'nin 11. maddesinden; mineral yünlerinki 3. Üç: yönetmeliğin genel 'lifsi toz' tanımı başka sayılar kullanıyor: boyu 5 mikrondan büyük, eni 3 mikrondan küçük, boyu eninin üç katından büyük. Dört: mineral lif satırındaki ölçü ise çapı 3,5 mikrona kadar, boyu en az 10 mikron. Bu iki sayı setini birbirine karıştırmayın.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013/28812; mevzuatNo 18989). Yönetmeliğin mevzuat.gov.tr'deki güncel metninde değişiklik kaydı yoktur; Ek-1 dosyası RG'deki ilk hâliyle aynıdır.
• m.4/1-f: Kristal yapıda SiO₂ = kuvars, tridimit ve kristobalit.
• m.4/1-g (lifsi toz): uzunluğu 5 mikrondan büyük, eni 3 mikrondan küçük, boyu eninin 3 katından büyük parçacıklar.
• m.4/1-i (solunabilir toz): aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5,0 mikron olan kristal veya amorf toz ile çapı 3 mikrondan küçük, uzunluğu çapının en az 3 katı olan lifsi tozlar.
• m.4/1-l (toz ölçümü): gravimetrik esasa göre; lifsi tozlarda lif sayısına göre yapılır. m.4/1-n: ZAOD/TWA günlük 8 saatlik zaman dilimine göre ölçülen veya hesaplanan ortalama değerdir.
• m.9/1: Toz sınır değerleri Ek-1'deki değerlerin üstünde olamaz. m.9/2: Toz yoğunluğu düşürülüp yeniden ölçülür; değerde veya altında bulunursa çalışma izni verilir.
• m.11/2–3: Asbest ve kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde standart akciğer radyografisinin sıklığını işyeri hekimi belirler; filmleri okuyucu ILO sınıflandırmasına göre değerlendirir. m.11/5: Diğer tozlarda değerlendirmeyi işyeri hekimi yapar.
• m.14/1: Çalışanın yaptığı iş, çalışma süresi, toz ölçüm sonuçları ve kişisel sağlık dosyaları, ilgili mevzuatta ayrıca belirlenmemişse işten ayrılmadan itibaren 15 yıl saklanır. Tozdan kaynaklı hastalıkların yükümlülük süresi daha uzunsa saklama süresi ona göre uzar.

Sık sorulan sorular

Tozla Mücadele Yön.'e göre kristal yapıda SiO₂ hangileridir?

Kuvars, tridimit ve kristobalit (m.4/1-f).

Solunabilir kuvars tozunun sınır değer formülü nedir?

10 ÷ (%SiO₂ + 2) mg/m³ (Ek-1).

Toplam kuvars tozunun sınır değer formülü nedir?

30 ÷ (%SiO₂ + 2) mg/m³ (Ek-1).

Kristobalit ve tridimitin sınırı nasıl bulunur?

Kuvars formülüyle hesaplanan değerin yarısı kullanılır.

%18 SiO₂'li solunabilir tozda kristobalit sınırı kaçtır?

10 ÷ 20 = 0,5 → yarısı 0,25 mg/m³.

Taş yünü, fırın cüruf yünü ve sentetik cam yününün sınırı?

Üçü de 3 lif/cm³; TWA/ZAOD 5 mg/m³.

Ek-1'deki mineral lif satırı hangi lifleri kapsar?

Çapı ≤ 3,5 µm, uzunluğu ≥ 10 µm olan lifleri.

Doğal diatomalı toprak kristal silika mıdır?

Hayır. Ek-1 onu amorf silika satırında sayar; m.4/1-f listesinde yok.

Kaynaklar

• Tozla Mücadele Yön. m.4/1-f
• IARC Vol. 68
• Tozla Mücadele Yön. Ek-1, 'Silika
• Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hk. Yön. m.11/1; Tozla Mücadele Yön. Ek
• IARC Monographs Vol. 81
• RG 5 Kasım 2013 günlük fihristi: '5 Kasım 2013 Tarihli ve 28812 Sayılı Resmî Gazete', Yöne