Boğucu, Tahriş Edici ve Sistemik Zehirli Gazlar: Hangisi Hangi Grupta?

Ders notu: Boğucu, Tahriş Edici ve Sistemik Zehirli Gazlar: Hangisi Hangi Grupta?

Gazları vücuttaki etkisine göre ayırıyoruz

Önce haritayı çizelim. Basit boğucular havadaki oksijenin yerini alır. Kimyasal boğucular için havada oksijen olması yetmez; vücut o oksijeni taşıyamaz ya da kullanamaz. Tahriş ediciler göze ve solunum yollarına doğrudan zarar verir. Sistemik zehirler ise solunumla girer ama asıl hasarı kan, sinir sistemi, böbrek gibi uzak hedeflerde yapar. Sınavda tipik soru şu: bu gaz hangi grupta?

Asıl tehlike: oksijeni yerinden itmek

Metan, etan gibi gazlar pratikte zehirsizdir; asıl tehlike, çok yüksek derişimde havadaki oksijeni yerinden itmeleridir. Kapalı bir alanda solunacak oksijen kalmaz. Karbondioksitin ise bunun yanında solunum hızını etkileyen kendi fizyolojik etkisi de vardır. Bu derste yedi örneğini ezberleyeceğiz: karbondioksit, etan, metan, azot, hidrojen, helyum ve asetilen. Kısaltmamız HAKEM AH: helyum, asetilen, karbondioksit, etan, metan, azot, hidrojen. Maçın ortasında nefesi kesilen bir hakem düşünün, yeter. Ama liste kapalı değil; argon, neon gibi soy gazlar ve propan da basit boğucudur. Önceki derslerde NFPA elmasındaki SA işaretini görmüştük: basit boğucu gaz demekti; standart onu azot ve soy gazlar için kullanır.

Oksijen var ama vücut kullanamıyor

Kimyasal boğucularda ortamda oksijen olabilir, sorun vücudun içinde. Karbon monoksit hemoglobine bağlanıp oksijeni yerinden eder, hücre solunumunu da bozar. Hidrojen siyanür, hücrenin oksijen kullanan enzimini, yani sitokrom oksidazı durdurur. Hidrojen sülfür de aynı enzimi baskılar; oksijen dokuya ulaşsa da dokular onu kullanamaz. Üçünü MSS ile hatırlayın: karbon monoksit, hidrojen sülfür, hidrojen siyanür. Dikkat: buradaki sülfür hidrojen sülfür; karbon disülfür başka bir grupta, birazdan göreceğiz.

Göz ve solunum yolunu doğrudan yakanlar

Tahriş edici gazlar göze, buruna, boğaza ve akciğere doğrudan zarar verir. Bu derste yedi örnek: kükürt dioksit, amonyak, klor, fosgen, azot dioksit, ozon ve formaldehit. Kısaltmamız KAFA KOF: klor, amonyak, formaldehit, azot dioksit, kükürt dioksit, ozon, fosgen. Bu gazı soluyan birinin gözü yanar, kafası kof olur; öyle aklınızda kalsın.

Üç -in ve bir disülfür: hasar uzak organlarda

Son grup sistemik zehirler. Sonu -in ile biten üç gaz var: arsin, stibin, fosfin. Üçü de hidrür. Arsin kırmızı kan hücrelerini parçalar, buna hemoliz diyoruz. Stibin de arsin gibi kanı hedefler, ayrıca böbrek ve karaciğere zarar verir. Fosfin asıl olarak kalp-damar ve solunum sistemini vurur. Dördüncüsü karbon disülfür: başta sinir sistemi, ayrıca kalp-damar sistemi. Yani üç -in ve bir disülfür.

Adları benzer, grupları farklı

Şimdi adları birbirine benzeyenler. Karbon monoksit kimyasal boğucu, karbondioksit basit boğucu, karbon disülfür sistemik zehir. Üçü de karbonla başlıyor, üçü de farklı grupta. İkinci tuzak fosgen ile fosfin: fosgen tahriş edici, fosfin sistemik zehir. Bir de asetilen: sonu -en ile bitiyor, -in değil; o basit boğucu.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Bu dörtlü ayrım mevzuat sınıflandırması değil, iş hijyeni ve toksikoloji bilgisidir. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hk. Yön. (mevzuatNo 18709) bu gazların bir kısmına Ek-1'de mesleki maruziyet sınır değeri verir (ör. amonyak, fosgen, ozon, fosfin, karbon disülfür, karbon dioksit) ama onları boğucu/tahriş edici gibi gruplara ayırmaz.
• Listeler örnektir, kapalı değildir: Derste her grup için ezberlenen gazlar örnek listesidir. Argon, neon ve propan da basit boğucu sayılır. Yangın dumanındaki halojen asitler ve akrolein de solunum yolu tahriş edicisidir.
• Basit boğucu ve sınır değer: ACGIH'e göre basit boğucuya eşik sınır değer (TLV) verilmeyebilir, çünkü sınırlayıcı etken ortamdaki oksijendir. Bu, her basit boğucunun sınır değersiz olduğu anlamına gelmez: ör. karbon dioksitin Kimyasal Maddeler Yön. Ek-1'de 8 saatlik sınır değeri vardır (9000 mg/m³, 5000 ppm).
• Karbondioksit: basit boğucu sayılır; bununla birlikte solunum hızını etkileyen fizyolojik bir etkisi de vardır. Kimyasal boğucu olan karbon monoksitle karıştırılmamalı.
• Yanıcılık: metan, etan, hidrojen ve asetilen basit boğucu olmanın yanında yanıcı gazlardır; hidrojen "yanıcı boğucu" olarak anılır, asetilende patlama tehlikesi vurgulanır. Yani kapalı alanda hem boğulma hem patlama riski birlikte düşünülür.
• Tahriş edicilerde çözünürlük: amonyak ve klor, fosgen, azot dioksit ve ozona göre suda daha çok çözünür. Daha az çözünen bu üç gaz, belirgin üst solunum yolu hasarı olmadan ölümcül akciğer ödemine yol açabilir. Fosgende akciğer ödemi gecikmeli ortaya çıkabilir. Azot dioksit, taze silaj konmuş siloya girenlerde görülen "silo doldurucu hastalığı"nın nedenidir.
• Arsin: tahriş etmez ve hemen belirti vermez; bu yüzden tehlikeli düzeyde maruz kalan kişi farkına varmayabilir. Arsenik safsızlığı içeren metal ya da cevherlere asit etki ettiğinde açığa çıkar.
• Fosfin ve stibin: solunum yolunu da tahriş ederler; ancak asıl ağırlıkları uzak organlardaki etkidir (fosfin kalp-damar, stibin kan, böbrek, karaciğer). Fosfin, depolanmış tahılın fümigasyonunda pestisit olarak kullanılır; alüminyum fosfür gibi fosfürler suyla temas edince fosfin açığa çıkabilir.

Sık sorulan sorular

Karbondioksit hangi gaz grubundadır?

Basit boğucu: havadaki oksijenin yerini alır

Karbon monoksit hangi gaz grubundadır?

Kimyasal boğucu: hemoglobinden oksijeni iter, hücre solunumunu bozar

Hidrojen siyanür ve hidrojen sülfür nasıl boğar?

Hücrenin oksijen kullanan enzimini baskılar; dokular oksijeni kullanamaz

Fosgen hangi grupta?

Tahriş edici. Fosfinle karıştırmayın: fosfin sistemik zehirdir

Arsin ve stibin vücutta neye saldırır?

Kırmızı kan hücrelerine (hemoliz); stibin böbrek ve karaciğere de

Basit boğucularda HAKEM AH neyin kısaltması?

Helyum, Asetilen, Karbondioksit, Etan, Metan, Azot, Hidrojen

Tahriş edicilerde KAFA KOF neyin kısaltması?

Klor, Amonyak, Formaldehit, Azot dioksit, Kükürt dioksit, Ozon, Fosgen

Karbon disülfür hangi grupta, neyi hedefler?

Sistemik zehir; başta sinir sistemi, ayrıca kalp-damar sistemi

Kaynaklar

• Walker PF ve ark., Diagnosis and management of inhalation injury: an updated review, Crit
• PubChem, Metan/Etan 'Hazards Summary'
• PubChem 'Chemical Classes' bölümü, kaynak Haz-Map: yedi gazın her birinde 'Toxic Gases & V
• PubChem 'Chemical Classes', kaynak Haz-Map: Argon
• NFPA, 'Hazardous Materials Identification'
• Simpson AT ve ark., Dangerous