CO, Amonyak, Azot, Helyum, Argon ve Hidrojen: Farkları Nelerdir?

Ders notu: CO, Amonyak, Azot, Helyum, Argon ve Hidrojen: Farkları Nelerdir?

Altı gazdan yalnız biri kokar

İlk ayraç koku. Altısı da renksiz. Ama yalnız biri kokar: amonyak. Keskin, boğucu bir kokusu var. Karbon monoksit, azot, helyum, argon ve hidrojen ise kokusuz. Özellikle karbon monoksidi aklınızda tutun: zehirli olduğu hâlde kokmaz, yani sızdığını burnunuzla anlayamazsınız.

Yanıcı üçlü: hidrojen, CO ve amonyak

İkinci ayraç: yanar mı? Üçü yanar. Hidrojen yüzde 4 ile 75 arasında, karbon monoksit yüzde 12,5 ile 74 arasında havayla patlayıcı karışım oluşturur. Amonyak da yanar ama zor tutuşur; aralığı dar, yüzde 15 ile 28. Diğer üçü, yani azot, helyum ve argon yanmaz.

Asal gaz: helyum ve argon, azot değil

Üçüncü ayraç: asal gaz hangisi? Helyum ve argon. İkisi de periyodik tablonun 18. grubunda. Azot ise 15. grupta, asal gaz değil. Kafa karıştıran şu: azot da inert atmosfer oluşturmak için kullanılır. Ama inert atmosferde kullanılmak, asal gaz olmak demek değil. Hidrojeni de hatırlayın: inert değil, yanıcı.

Hangisi yükselir, hangisi yere çöker?

Dördüncü ayraç: havaya göre ağırlık. Hidrojen 0,07, helyum 0,14; altılının en hafifleri, sızınca yükselirler. Amonyak 0,6, o da havadan hafif. Karbon monoksit ve azot 0,97; havadan çok az hafif, neredeyse havayla aynı. Argon ise 1,38, havadan ağır. Yere yayılır, çukurda ve kapalı alanın tabanında birikebilir.

Vücuda etkisine göre üç grup

Vücuda etkisine göre üç grup var. Karbon monoksit kimyasal boğucu: hemoglobinle karboksihemoglobin oluşturur; bu bileşik oksijen taşıyamaz, kanın taşıdığı oksijen azalır. Amonyak tahriş edici: suda çok çözündüğü için göz ve üst solunum yolunda tahriş yapar. Azot, helyum, argon ve hidrojen ise basit boğucu: zehirli değiller ama havadaki oksijenin yerini alırlar.

Akılda tutulacak dört sayı

Son olarak dört sayı. Azot atmosferin hacimce yaklaşık yüzde 78'i. Sıvı azot eksi 196 derecede, sıvı argon eksi 186 derecede kaynar. Sıvı helyum ise eksi 269 derecede; bu, bütün elementlerin en düşük kaynama noktası. Eksi 196 ile eksi 186'yı karıştırmayın: azotunki daha düşük.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hk. Yön. Ek-1: Amonyak, susuz (CAS 7664-41-7): 8 saatlik 14 mg/m³ – 20 ppm; kısa süreli (15 dk) 36 mg/m³ – 50 ppm.
• Amonyak buharı: gaz havadan hafif olsa da sızıntıdan çıkan buhar başlangıçta yere yakın kalır (PubChem, anhidr amonyak kaydı).
• Amonyak ve yanıcılık: ABD taşımacılık (DOT) etiketlemesinde yanıcı gaz tanımına girmez, yine de yanıcı gaz gibi ele alınmalıdır (NIOSH notu).
• Sıvılaştırılmış argon: buharı başlangıçta havadan ağırdır ve zemin boyunca yayılır; kapalı alanda uyarı vermeden boğulmaya yol açabilir (ERG Guide 120).
• CO patlama sınırları: NIOSH %12,5 – %74; NFPA kaynaklı değer %12 – %75. Kaynaklarda iki gösterim de geçer; derste NIOSH değeri (%12,5 – %74) kullanıldı.
• Helyum: kimyasal olarak inerttir, suda az çözünür; sıvı helyumla temas ağır donma yapar.
• Hidrojen: sıvı hidrojen −253 °C'de kaynar (PubChem).
• Hidrojen izotopları: hidrojenin kararlı izotopu döteryum (kütle 2), radyoaktif izotopu trityumdur (kütle 3) (PubChem, MeSH).

Sık sorulan sorular

Altı gazdan kokusuyla fark edilen hangisi?

Amonyak: keskin, boğucu koku. Diğer beşi kokusuz.

Altı gazdan yanıcı olan üçü hangileri?

Hidrojen, karbon monoksit ve amonyak (amonyak zor tutuşur).

Asal (soy) gaz olan ikisi hangileri?

Helyum ve argon. Azot asal gaz değildir.

Altı gazdan havadan ağır olan hangisi?

Argon (1,38): yere yayılır, çukurda birikebilir.

Altı gazın en hafif ikilisi?

Hidrojen (0,07) ve helyum (0,14).

Karboksihemoglobin oluşturan gaz?

Karbon monoksit: kimyasal boğucu.

Sıvı azot kaç °C'de kaynar?

Yaklaşık −196 °C. Azot havanın hacimce yaklaşık %78'idir.

Kaynaklar

• NIOSH Pocket Guide – Ammonia: 'Colorless gas with a pungent, suffocating odor'
• NIOSH Pocket Guide – Carbon monoxide: 'Colorless, odorless gas'; PubChem CID 281 Odor: 'Od
• PubChem CID 947 Record Description: 'colorless odorless gas. Noncombustible and nontoxic .
• PubChem CID 23987 Record Description: 'colorless, odorless, noncombustible gas. Can asphyx
• PubChem CID 23968 Record Description: 'colorless odorless noncombustible gas. Heavier than
• PubChem CID 783 Record Description: 'colorless, odorless gas. It is easily ignited ... not