Pnömokonyoz Nedir? Silikoz, Sideroz, Antrakoz: Hangi Toz Hangi Hastalık?

Ders notu: Pnömokonyoz Nedir? Silikoz, Sideroz, Antrakoz: Hangi Toz Hangi Hastalık?

Pnömokonyoz: akciğerde biriken tozun hastalığı

Önce tanım. Tozla Mücadele Yönetmeliği pnömokonyozu, yani akciğer toz hastalığını şöyle tanımlıyor: akciğerlerde tozun birikmesi sonucu ortaya çıkan doku reaksiyonu ile oluşan hastalık. Kelimenin kendisi de bunu söylüyor: pneumon akciğer, konis toz. Ve iyi haber: türlerin adı çoğu zaman tozun adından geliyor.

Taştan ve kilden gelen dört toz

İlk grup taştan ve kilden gelen tozlar. Silikoz silis tozuyla, yani kristal yapıdaki silisyum dioksitle gelişir; kuvars bunun en bilinen biçimi. Asbestoz asbest, diğer adıyla amyant lifleriyle gelişir. Talkoz talk tozuyla; talk bir magnezyum silikattır. Kaolinoz ise kaolinle; kaolin porselen ve seramik yapımında kullanılan kildir. Silis ve asbest sınır değerlerini önceki derslerde görmüştük; burada yalnız eşleştirmeye odaklanıyoruz.

Metal ve bileşikleri: demirden berilyuma

İkinci grup metaller ve metal bileşiklerinin tozları. Sideroz demir tozu ve dumanıyla, yani demir oksitle gelişir; resmî listede elektrik ark kaynakçıları ve demir cevheriyle çalışanlar sayılıyor. Stannoz kalay tozuyla. Baritoz baryum sülfat, yani barit mineralinin tozuyla. Alüminoz ince alüminyum tozuyla. Berilyoz da berilyum ve bileşikleriyle gelişir; bu sonuncusunu birazdan bir tuzakla tekrar göreceğiz.

Kömür tozu ve bitkisel tozlar

Üçüncü grup kömür ve bitkisel tozlar. Antrakoz kömür, yani karbon tozuyla gelişir; kömür işçisi pnömokonyozu da denir. Bissinoz pamuk, keten ve kendir tozuyla; resmî listede iş haftasının ilk gününde göğüs sıkışmasıyla tarif ediliyor. Bagassoz ise şeker kamışı küspesinin, yani bagasın tozuyla. Küçük bir not: Uluslararası Çalışma Örgütü'nün listesi bissinoz ve bagassozu pnömokonyozlardan ayrı bir maddede sayıyor; ayrıntısını ilerleyen bir derste göreceğiz.

Adın kökü tozu ele verir

Şimdi ezberi kolaylaştıran kısım. Sideroz Yunanca sidēros, yani demir kökünden gelir. Stannoz Latince stannum, yani kalay kökünden. Antrakoz da Yunanca anthrax, yani kor, kömür kökünden. Dikkat: aynı kökten gelen antraks, yani şarbon, bulaşıcı bir hastalıktır; antrakozla karıştırmayın.

Türk listesinde hangi grupta?

Son olarak resmî listedeki yerleri. Silikoz C-1a, asbestoz C-1b. Talk ve kaolin tozuyla gelişen hastalık C-1c silikatoz başlığında, sideroz C-1d. Alüminyum C-2, bissinoz C-6. Yani çoğu C grubunda. Ama tuzak burada: kronik berilyoz C'de değil, A-2 başlığında, yani kimyasal maddeler grubunda.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Tanım (Tozla Mücadele Yön., RG 05.11.2013/28812, m.4/1-h): Pnömokonyoz (Akciğer Toz Hastalığı): akciğerlerde tozun birikmesi sonucu ortaya çıkan doku reaksiyonu ile oluşan hastalık.
• Okuyucu ve radyografi (m.4/1-ğ, m.4/1-j, m.11): Okuyucu, ILO Uluslararası Pnömokonyoz Radyografileri Sınıflandırılması konusunda eğitim almış hekimdir; standart akciğer radyografisi en az 35x35 cm. Asbest ve kuvars içeren tozların bulunabileceği işyerlerinde radyografi sıklığını işyeri hekimi belirler, filmleri okuyucu değerlendirir; diğer tozlarda değerlendirmeyi işyeri hekimi yapar.
• Olgu bildirimi (m.12/1): ILO kategorisine göre Kategori 0 olanlar aralıklı muayeneyle izlenir; Kategori 1 ve üzeri olanlar SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmet sunucularına sevk edilir.
• Okuyucu eğitimi (m.16): ILO okuyucu eğitimini İSGÜM düzenler; başarılı hekime Ek-4 örneğine uygun sertifika verilir.
• Türk listesi (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yön., RG 11.10.2008/27021, Ek-2): C grubu başlığı “Pnömokonyozlar ve diğer meslekî solunum sistemi hastalıkları”. Yükümlülük süreleri: C-1a silikoz ve silikotüberküloz 10 yıl; C-1c silikatoz akut 1 ay, kronik 10 yıl; C-1d sideroz 5 yıl; C-2 alüminyum 3 yıl; C-3 sert metal tozları 3 yıl; C-4 Thomas cürufu 3 yıl; C-5 meslekî bronşiyal astım 1 yıl; C-6 bissinoz: iş haftası ilk günü belirtileri 15 gün, belirtilerin süreğenleşmesi ve kronik tablo 3 yıl. A-2 Berilyum (Glüsinyum) ve Bileşikleri: akut 15 gün, kronik (berilyoz) 5 yıl. C grubu dipnotu: radyolojik teşhis uluslararası pnömokonyoz klasifikasyonuna göre yapılır.
• C-1c silikatoz: asbest dışındaki silikat tozlarıyla olur; örnek işler arasında talk değirmenleri, lastik sanayi (%60 talk, %40 lastik) ve porselen-seramik sanayi (kaolin) sayılır; kesin tanıda balgamda talk cisimcikleri aranır.
• ILO meslek hastalıkları listesi (2010): 2.1.1 fibrojenik mineral tozlarla pnömokonyozlar (silikoz, antrako-silikoz, asbestoz); 2.1.2 silikotüberküloz; 2.1.3 fibrojenik olmayan mineral tozlarla pnömokonyozlar; 2.1.4 sideroz; 2.1.5 sert metal tozu; 2.1.6 pamuk (bissinoz), keten, kenevir, sisal veya şeker kamışı (bagassoz) tozuyla bronkopulmoner hastalıklar; 2.1.10 alüminyumla akciğer hastalıkları.

Sık sorulan sorular

Silikoz hangi tozla gelişir?

Silis: kristal yapıda SiO₂ tozu (kuvars, tridimit, kristobalit).

Sideroz hangi tozla gelişir?

Demir tozu ve dumanı (demir oksit); kaynakçılarda görülür.

Stannoz hangi metalin tozuyla gelişir?

Kalay. Latince stannum = kalay.

Baritoz hangi tozla gelişir?

Baryum sülfat (barit) tozu.

Kaolinoz hangi tozla gelişir?

Kaolin: porselen ve seramik yapımında kullanılan kil.

Antrakoz hangi tozla gelişir?

Kömür (karbon) tozu; kömür işçisi pnömokonyozu da denir.

Bissinoz hangi tozlarla gelişir?

Pamuk, keten ve kendir tozu (Türk listesi C-6).

Bagassoz hangi tozla gelişir?

Şeker kamışı küspesi (bagas) tozu.

Kaynaklar

• Tozla Mücadele Yön. m.4/1-h
• Resmî Gazete 5 Kasım 2013 tarihli 28812 sayılı fihrist, Yönetmelikler bölümünde 'Tozla Müc
• Corrin & Nicholson, Pathology of the Lungs
• MeSH D012829 Silicosis kapsam notu: 'pneumoconiosis resulting from inhalation of dust cont
• MeSH D001195 Asbestosis kapsam notu: 'A form of pneumoconiosis caused by inhalation of asb
• 3213 sayılı Maden Kanunu m.2