Patlayıcı Ortamda Önlem Öncelik Sırası ve Ex Uyarı İşareti

Ders notu: Patlayıcı Ortamda Önlem Öncelik Sırası ve Ex Uyarı İşareti

Önce oluşmasın, sonra tutuşmasın, en son zarar azalsın

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, madde 5. İşveren önlem alırken bir öncelik sırasına uymak zorunda. Birinci basamak: patlayıcı ortamın hiç oluşmamasını sağlamak. İkinci basamak: bu mümkün değilse, oluşan ortamın tutuşmasını önlemek. Üçüncü basamak: patlamanın çalışanlara vereceği zararlı etkileri azaltmak. Kısaca: oluşum, tutuşma, etki. Bu sırayı ezberleyin; şıklarda yeri değiştirilmiş hâlde karşınıza çıkabilir.

İkinci basamak yalnız “mümkün değilse” devreye girer

Buradaki kilit ifade “mümkün değilse”. Yani tutuşmayı önlemek, oluşumu önlemenin yerine geçen bir kolaylık değil; işin doğası gereği patlayıcı ortam oluşumu engellenemiyorsa sıra ona gelir. Yönetmelik iki şey daha ekliyor: gerektiğinde patlamanın yayılmasını önleyen tedbirler de alınır ve tüm bu tedbirler düzenli aralıklarla ve işyerindeki önemli değişikliklerden sonra yeniden gözden geçirilir.

Patlama riskinde bakılacak dört husus

Madde 6'ya geçiyoruz. İşveren, İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğine uygun değerlendirmeyi yaparken patlayıcı ortamın özel riskleri için dört hususa da bakar. A: patlayıcı ortamın oluşma ihtimali ve ne kadar kalıcı olduğu. B: statik elektrik dahil tutuşturucu kaynakların bulunma, aktif ve etkili hale gelme ihtimali. C: tesis, kullanılan maddeler, prosesler ve bunların birbirleriyle etkileşimi. Ç: olabilecek patlamanın etkisinin büyüklüğü. B bendinde bakılan şey kaynağın kendisi değil, etkili hale gelme ihtimali; statik elektriğin de adıyla anıldığına dikkat edin.

Tehlikeli yere açılan yerler de hesaba katılır

Aynı maddenin ikinci fıkrası gözden kaçan bir ayrıntı: değerlendirme yalnızca patlayıcı ortamın oluştuğu yerle sınırlı kalmaz. O yerlere açık olan ya da açılabilen yerler de dikkate alınır ve risk bir bütün olarak değerlendirilir.

Ex işareti: üçgen, sarı zemin, siyah kenar

Şimdi işarete gelelim. Yönetmeliğin Ek-4'üne göre patlayıcı ortam uyarı işareti üçgen şeklindedir, kenarı siyahtır, sarı zemin üzerine siyah yazılıdır. Sayısal bir şart da var: sarı zemin, işaret alanının en az yüzde ellisi olmalı.

İşaret nereye konur? Girişe

Ek-4'teki görselde işaretin ortasında iri harflerle “Ex”, altında “PATLAYICI ORTAM” yazıyor. Peki nereye konur? Madde 9'a göre işveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye atabilecek miktarda patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin girişine bu işareti yerleştirir. Aynı madde, işverenin bu yerleri bölgelere ayırmasını ve sınıflandırılan bölgelerde asgari gerekleri uygulamasını da düzenliyor; işaret bu zincirin son halkası.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633); 6331 m.30'a dayanır, 1999/92/EC Direktifine paraleldir (m.3). 26.12.2003/25328 RG'deki eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır (m.12); eski yönetmeliğe göre hazırlanan patlamadan korunma dokümanları geçerlidir (Geçici m.1).
• Tanım (m.4/1-c): Patlayıcı ortam; yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve herhangi bir tutuşturucu kaynakla temasında tümüyle yanabilen karışımdır.
• m.5/1: Önlemler teknik ve organizasyona yönelik olur; işlemlerin doğasına uygun alınır.
• Kapsam dışı (m.2/2): hastalara tıbbi tedavi uygulanan yerler ve tıbbi tedavi uygulanması; Gaz Yakan Cihazlar Yön. kapsamındaki cihazların kullanılması; patlayıcı ve kimyasal olarak kararsız maddelerin üretilmesi, işlemlerden geçmesi, kullanımı, depolanması ve nakledilmesi; sondajla ve yeraltı-yerüstü maden çıkarma işleri; uluslararası antlaşmaların ilgili hükümlerinin uygulandığı kara, hava ve su yolu taşıma araçlarının kullanılması (patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde kullanılan taşıma araçları hariç; bunlar kapsamdadır) (m.2/2-d).
• Sınıflandırma (m.9/1-a, b): işveren patlayıcı ortam oluşma ihtimali olan yerleri Ek-1'e göre sınıflandırır; sınıflandırılmış bölgelerde Ek-2 ve Ek-3'teki asgari gereklerin uygulanmasını sağlar.
• Patlamadan Korunma Dokümanı (m.10): işveren m.6'daki yükümlülüğünü yerine getirirken hazırlar; işin başlamasından önce hazırlanır, önemli değişiklik, genişleme veya tadilatta güncellenir; patlama riskini içeren risk değerlendirmesi ve diğer raporlarla birlikte ele alınabilir (m.10/4).
• Koordinasyon (m.8): asıl işveren-alt işveren ilişkisinde asıl işveren koordine eder ve bunu dokümanda belirtir; iş merkezi/sanayi sitelerinde koordinasyonu yönetim sağlar, uyarılara uymayan işvereni ÇSGB'ye bildirir.
• Ek-2: 1.2 Patlamadan korunma dokümanında gerekli görülmesi halinde, tehlikeli yerlerdeki çalışma işverenin yazılı talimatlarına göre yapılır ve çalışma izin sistemi uygulanır; izni yetkili ve sorumlu kişi işe başlamadan önce yazılı verir. 2.3 statik elektriğe karşı uygun malzemeden KKD verilir; 2.6 gerektiğinde sesli/görsel uyarı; 2.8 faaliyete başlamadan önce patlama yönünden güvenlik ehil kişilerce kanıtlanır.

Sık sorulan sorular

Patlamaya karşı önlemlerde ilk öncelik nedir?

Patlayıcı ortam oluşmasını önlemek (m.5/1-a).

Oluşum önlenemiyorsa ikinci basamak nedir?

Patlayıcı ortamın tutuşmasını önlemek (m.5/1-b).

Öncelik sırasında üçüncü basamak nedir?

Patlamanın zararlı etkilerini azaltacak önlemleri almak (m.5/1-c).

Tutuşturucu kaynaklar sayılırken özellikle hangisi anılır?

Statik elektrik (m.6/1-b).

Değerlendirmede hangi yerler de bütün olarak dikkate alınır?

Patlayıcı ortam oluşabilecek yerlere açık olan veya açılabilen yerler (m.6/2).

Ex işaretinde sarı zemin alanın en az ne kadarıdır?

%50'si; işaret üçgen, siyah kenarlı ve siyah yazılıdır (Ek-4).

Ex işareti nereye yerleştirilir?

Patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerin girişine (m.9/1-c).

Alınan önlemler ne zaman yeniden gözden geçirilir?

Düzenli aralıklarla ve işyerindeki önemli değişikliklerden sonra (m.5/2).

Kaynaklar

• Patlayıcı Ortamlar Yön. m.5/1 (a)-(c)
• RG 30.04.2013/28633, Ek-4 görseli
• RG 30.04.2013 fihristi ve yönetmelik metni m.3, m.12, Geçici m.1, m.13
• Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yön. Ek-2 3.1 ve 3.2