Fosgen (COCl₂) Nedir? Özellikleri, Oluşumu ve Sınır Değeri

Ders notu: Fosgen (COCl₂) Nedir? Özellikleri, Oluşumu ve Sınır Değeri

Renksiz, havadan ağır, saman kokulu

Fosgen renksiz bir gaz ve yanmıyor. Düşük derişimde taze biçilmiş ya da küflü saman gibi kokuyor. Havadan yaklaşık 3,4 kat ağır; yani sızarsa yukarı çıkmaz, çukurlarda, alçak yerlerde birikir. 8 derecede kaynadığı için basınç altında sıvılaştırılmış gaz olarak taşınıyor. Gaz gruplarını da hatırlayın: fosgen tahriş edici gazlardandır.

Koku güvenilmez, belirti gecikir

Fosgeni tehlikeli yapan şey sinsiliği. Kokuya güvenmeyin: koku alınmadan ve boğazda yanma hissedilmeden de ağır zehirlenme gelişebilir. Asıl hasar akciğerde: akciğer ödemi çoğu zaman birkaç saat sonra ortaya çıkıyor, belirtiler 48 saate kadar gecikebiliyor. Bu yüzden maruz kalan kişi kendini iyi hissetse bile dinlenmeli ve tıbbi gözlem altında tutulmalı.

Klorlu çözücü + ısı = fosgen

Fosgen, fosgen üretmeyen bir işyerinde de karşınıza çıkabilir. Klorlu hidrokarbonlar, yani boya sökücülerdeki metilen klorür, karbon tetraklorür, kloroform, yağ gidermede kullanılan trikloretilen ve tetrakloretilen; ısıya, aleve ya da kaynak arkına maruz kalınca bozunup fosgen verebilir. Kaynaktan önce yağı bu çözücülerle alınmış parçayı düşünün. O yüzden bu çözücüleri içermiş kap ve ekipman arındırılmadan kaynak ya da ısıl işlem yapılmaz.

Kimyasal Yön. Ek-1'de fosgen: 0,08 mg/m³ – 0,02 ppm

Şimdi sınavın en sevdiği kısım: Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Ek-1. Fosgen için 8 saatlik TWA değeri 0,08 miligram bölü metreküp, 0,02 ppm. 15 dakikalık STEL değeri 0,4 miligram bölü metreküp, 0,1 ppm. Tabloda önce miligram, sonra ppm geliyor; sayıları karıştırmayın. Küçük bir ipucu: fosgende STEL, TWA'nın tam 5 katı; 0,02 çarpı 5, 0,1. Ama dikkat, bu oran her maddede aynı değil; bunu genel kural sanmayın. Fosgen satırında Deri işareti de yok.

Savaşta silah oldu, bugün sanayide ara ürün

Fosgen I. Dünya Savaşı'nda kimyasal silah olarak kullanıldı; askerî kodu CG. Ama bugün adı sanayide geçiyor: asıl kullanım izosiyanat üretimi, oradan da poliüretan. Ayrıca polikarbonat plastik, boya, pestisit ve ilaç sentezinde ara ürün. Formülü de kolay: sanayide karbon monoksit ile klor birleştirilerek COCl₂ elde ediliyor.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hk. Yön. (RG 12/8/2013-28733) Ek-1 (Değişik: RG 20/10/2023-32345), satır EINECS 200-870-3 / CAS 75-44-5: Fosgen 0,08 mg/m³ – 0,02 ppm (TWA), 0,4 mg/m³ – 0,1 ppm (STEL), tavan değer ve özel işaret yok.
• Ek-1 dipnotları: TWA = 8 saatlik referans süre için zaman ağırlıklı ortalama (dipnot 4); STEL = başka süre belirtilmedikçe 15 dakikalık süre için aşılmaması gereken üst sınır (dipnot 5); mg/m³ 20 °C ve 101,3 kPa'da (dipnot 6); ppm = ml/m³ (dipnot 7).
• STEL/TWA oranı: fosgende 5 kattır; Ek-1'de bu oran maddeden maddeye değişir, genel kural değildir.
• Mesleki maruziyet sınır değeri tanımı: m.4/1-d; solunum bölgesindeki havada konsantrasyonun zaman ağırlıklı ortalamasının üst sınırı (TWA, STEL) ya da hiçbir anda aşılmaması gereken üst sınır (CEILING).
• Koku uyarı değildir: ATSDR'ye göre fosgenin koku eşiği OSHA PEL'in (0,1 ppm) 5 katıdır; yani koku, Ek-1 TWA'sının (0,02 ppm) çok üstündeki derişimlerde alınır. Ayrıca çalışanlar koku yorgunluğu nedeniyle düşük derişimi koklama yeteneğini kaybedebilir (HSDB, PubChem).
• Nemle bozunma: fosgen su ya da nemle temasta bozunur ve aşındırıcı hidrojen klorür oluşur (ICSC 0007).
• Tıbbi bilgi (mevzuat değil): ICSC 0007'ye göre akciğer ödemi belirtileri fiziksel eforla ağırlaşır; ilk yardımda temiz hava, dinlenme, yarı oturur pozisyon, gerekirse oksijen ve derhal tıbbi yardım. Sıvı fosgen temasında soğuk yanığı olur.
• Sızdıran tüp: üzerine su püskürtülmez (tüpün aşınmasını önlemek için); sıvı hâlde gaz kaçışını önlemek için tüp, sızıntı yukarıda kalacak şekilde çevrilir (ICSC 0007).

Sık sorulan sorular

Fosgenin rengi ve kokusu nasıldır?

Renksiz; düşük derişimde taze biçilmiş ya da küflü saman kokusu

Fosgen havadan hafif mi, ağır mı?

Yaklaşık 3,4 kat ağır; çukur ve alçak yerlerde birikir

Kimyasal Yön. Ek-1'de fosgenin 8 saatlik (TWA) sınırı nedir?

0,08 mg/m³ – 0,02 ppm

Kimyasal Yön. Ek-1'de fosgenin 15 dakikalık (STEL) sınırı nedir?

0,4 mg/m³ – 0,1 ppm

Kaynak sırasında fosgen nereden çıkar?

Klorlu çözücü kalıntısı ısı, alev ya da kaynak arkıyla bozunur

Fosgene maruz kalan kişide belirtiler ne zaman çıkar?

Akciğer ödemi saatler sonra çıkabilir; belirtiler 48 saate kadar gecikebilir

Koku alınmadıysa güvende miyiz?

Hayır; koku alınmadan da ağır zehirlenme gelişebilir

Fosgen bugün sanayide ne için kullanılır?

İzosiyanat (poliüretan), polikarbonat, boya, pestisit ve ilaç üretiminde ara ürün

Kaynaklar

• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hk. Yön. Ek-1
• ILO/WHO ICSC 0007: 'COLOURLESS COMPRESSED LIQUEFIED GAS WITH CHARACTERISTIC ODOUR'; 'Not c
• CDC Chemical Fact Sheet – Phosgene: 'Because phosgene gas is heavier than air, it will sin
• CDC: 'Smell of newly mown hay or green corn at low levels'; NIOSH Pocket Guide npgd0504: '
• ATSDR Medical Management Guidelines – Phosgene: 'The odor threshold for phosgene is 5 time
• PubChem CID 6371 – Uses