Patlayıcı Ortam Bölgeleri ve Ekipman Kategorileri: Bölge 0, 1, 2, 20, 21, 22

Ders notu: Patlayıcı Ortam Bölgeleri ve Ekipman Kategorileri: Bölge 0, 1, 2, 20, 21, 22

Patlayıcı ortam: hava ile yanıcı madde karışımı

Önce kavram: patlayıcı ortam, yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ya da tozlarının atmosferik şartlarda hava ile oluşturduğu ve bir tutuşturucu kaynakla temas edince tümüyle yanabilen karışımdır. Bu konunun ana yönetmeliği Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik; kısaca Patlayıcı Ortamlar Yönetmeliği. Bu ortamın oluşabileceği yerleri işveren, bu yönetmeliğin Ek-1'ine göre bölgelere ayırmak zorundadır.

Bölgeyi sıklık ve süre belirler

Bölgeyi iki şey belirler: patlayıcı ortam ne sıklıkla oluşuyor ve ne kadar sürüyor. Sürekli, uzun süreli ya da sık sık oluşuyorsa gazda Bölge 0, tozda Bölge 20. Normal çalışmada ara sıra oluşuyorsa Bölge 1 ve 21. Normalde beklenmiyorsa, olsa bile çok kısa sürüyorsa Bölge 2 ve 22. Tozda sadece başa bir 2 ekleniyor; son rakamın anlamı aynı kalıyor.

Tozda bulut sayılır, yığın da unutulmaz

Toz bölgelerinde dikkat: 20, 21, 22 tanımları havada bulut halinde bulunan tutuşabilir tozlar için. Peki yere çökmüş toz? Tabaka, tortu ya da yığın halindeki toz da ayrı bir patlayıcı ortam kaynağı olarak dikkate alınır. Bir de gaz için de toz için de geçerli genel kural var: bir yanıcı madde, patlama yapmayacağı araştırmayla kanıtlanmadıkça patlayıcı ortam oluşturabilir kabul edilir.

Ekipman kategorisi = korunma seviyesi

Şimdi ekipman tarafı. Kategori, ekipmanın sağladığı korunma seviyesidir: Kategori 1 çok yüksek, Kategori 2 yüksek, Kategori 3 normal korunma. Aynı yönde gidiyorlar: bölgenin son rakamı büyüdükçe patlayıcı ortam seyrekleşiyor, kategori numarası büyüdükçe koruma azalıyor; bu yüzden seyrek bölgede daha düşük kategorili ekipman yetiyor. Bölge 20'ye dikkat: numarası büyük ama son rakamı 0, yani patlayıcı ortam en sık olan bölgelerden biri.

Hangi bölgeye hangi ekipman?

Yönetmeliğin Ek-3'üne göre: Bölge 0 veya 20'de yalnız Kategori 1. Bölge 1 veya 21'de Kategori 1 ya da 2. Bölge 2 veya 22'de Kategori 1, 2 ya da 3. Pratik yol: bölgenin son rakamına bir ekleyin; çıkan kategori ve ondan daha korumalı olanlar kullanılabilir. Bölge 21 diyelim: son rakam 1, bir eklersek 2; demek ki Kategori 2 ve Kategori 1. Soru tersten de gelebilir: bu kategori nerede kullanılır? Kategori 1 altı bölgenin hepsinde, Kategori 2 Bölge 0 ve 20 dışında, Kategori 3 ise yalnız Bölge 2 ve 22'de. Ara sıra patlayıcı ortam oluşan Bölge 1 ya da 21'e Kategori 3 koyamazsınız.

Yangın Yönetmeliğinde 0-1-2: örneklerle

Aynı 0-1-2 numaraları Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'te de var; yanıcı ve parlayıcı sıvılar bölümündeki 116. madde, patlayıcı gaz-hava karışımı için tehlike bölgelerini örnekleriyle sayıyor. 0. Bölge: karışımın devamlı ya da uzun süre bulunduğu boru ve kap içleri gibi yerler. 1. Bölge: normal çalışma sırasında oluşabildiği dolum borusu civarı ve armatürler gibi yerler. 2. Bölge: normalde oluşması beklenmeyen, olursa yalnız kısa süre kalan tankların yakın çevresi gibi yerler. Örneklerle sorulursa bu üçlüyü hatırlayın.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013/28633): m.4/1-c (patlayıcı ortam tanımı), m.9/1-a (işveren yerleri Ek-1'e göre sınıflandırır), m.9/1-b (sınıflandırılmış bölgelerde Ek-2 ve Ek-3 asgari gerekleri), Ek-1 (bölge tanımları), Ek-3 (bölge–kategori eşleşmesi).
• Tehlikeli / tehlikesiz yer (Ek-1/1): Özel önlem gerektirecek miktarda patlayıcı ortam oluşabilecek yer tehlikeli, oluşma ihtimali bulunmayan yer tehlikesiz kabul edilir.
• Ek-3 kuralının istisnası: Kategoriye göre seçim, risk değerlendirmesine göre hazırlanan patlamadan korunma dokümanında aksi belirtilmemesi halinde uygulanır; kural ekipmanla birlikte koruyucu sistemleri de kapsar.
• Patlamadan korunma dokümanı (m.10/2-c, ç): Ek-1'e göre sınıflandırılmış yerler ve Ek-2/Ek-3 gereklerinin uygulanacağı yerler dokümanda yazılı olarak yer alır.
• 26/12/2003 tarihi: Bu tarihten önce üretilen veya kullanılan iş ekipmanları Ek-2'yi (m.11/1-a); sonra üretilen veya kullanılanlar Ek-2 ve Ek-3'ü karşılar (Ek-3 notu).
• Kategoriler nerede tanımlı? Ek-3, 94/9/AT Teçhizat Yönetmeliğine atıf yapar; bu yönetmelik, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının 2014/34/AB Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmeliği (RG 30.06.2016/29758) m.42 ile kaldırılmış, atıflar yeni yönetmeliğe yapılmış sayılır. Grup I (madenler: M1, M2) ve Grup II (diğer yerler: 1, 2, 3) m.4/1-g, ğ'de; kategorilerin korunma seviyeleri Ek-1'de tanımlıdır.
• Kapsam dışı (m.2/2): a) hastalara tıbbi tedavi uygulamak için ayrılan yerler ve tıbbi tedavi uygulanması; b) Gaz Yakan Cihazlara Dair Yönetmelik kapsamındaki cihazların kullanılması; c) patlayıcı maddelerin ve kimyasal olarak kararsız halde bulunan maddelerin üretilmesi, işlemlerden geçmesi, kullanımı, depolanması ve nakledilmesi; ç) sondaj yöntemiyle maden çıkarma ile yeraltı ve yerüstü maden çıkarma işleri; d) uluslararası antlaşmaların ilgili hükümlerinin uygulandığı kara, hava ve su yolu taşıma araçlarının kullanılması (patlayıcı ortam oluşabilecek yerlerde kullanılan taşıma araçları hariç).
• BYKHY tehlike bölgeleri (m.116): Yanıcı ve parlayıcı sıvılar bölümünde, ilgili yönetmelik ve standartlara uygun olmak şartıyla tehlike bölgeleri üçe ayrılır: 0. Bölge boru ve kap içleri gibi; 1. Bölge dolum borusu civarı ve armatürler gibi; 2. Bölge tankların yakın çevresi gibi bölgelerdir.

Sık sorulan sorular

Bölgeyi belirleyen iki ölçüt nedir?

Patlayıcı ortamın oluşma sıklığı ve devam etme süresi

Gaz kaynaklı patlayıcı ortam normal çalışmada ara sıra oluşuyorsa?

Bölge 1 (tozda karşılığı Bölge 21)

Toz bulutu sürekli ya da sık sık oluşuyorsa hangi bölge?

Bölge 20

Tabaka veya yığın halindeki toz nasıl ele alınır?

Patlayıcı ortam oluşturabilecek ayrı bir kaynak olarak dikkate alınır

Kategori 1, 2 ve 3'ün korunma seviyeleri?

1: çok yüksek · 2: yüksek · 3: normal

Bölge 0 veya Bölge 20'de hangi ekipman kullanılır?

Yalnız Kategori 1

Kategori 3 ekipman hangi bölgelerde kullanılabilir?

Yalnız Bölge 2 ve Bölge 22

BYKHY'ye göre boru ve kap içleri hangi tehlike bölgesine örnektir?

0. Bölge (dolum borusu civarı 1., tankların yakın çevresi 2. Bölge)

Kaynaklar

• Patlayıcı Ortamlar Yön. m.4/1-c
• Resmî Gazete 30.04.2013 nüshası
• 2014/34/AB Teçhizat Yön. m.4/1-g, ğ
• 2014/34/AB Teçhizat Yön. Ek-1
• BYKHY m.116/1-a, b, c