Yüksekte Çalışmada Önlem Hiyerarşisi: Pasif ve Aktif Koruma Nedir?

Ders notu: Yüksekte Çalışmada Önlem Hiyerarşisi: Pasif ve Aktif Koruma Nedir?

Önce kaçın, en son düşmeyi durdur

Bakanlığın İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü yüksekte çalışmadaki önlemleri bu sırayla anlatıyor. Birinci basamak kaçınma: iş yerde yapılabiliyorsa yükseğe hiç çıkmayın. İkinci basamak düşmeyi önleyici sistemler: geçici kenar koruma, kapak gibi fiziki bariyerler. Üçüncüsü hareketi kısıtlayıcı sistemler: ankraj noktası, yaşam hattı ile çalışanın alanı sınırlanır. Dördüncüsü düşmeyi durdurucu sistemler: KKD ile olası bir düşme belirli bir seviyede durdurulur. Genel Müdürlüğün sunumu bu dört basamağın yanına idari önlemleri de koyuyor. Bu noktayı karıştırmayın: Bakanlığın yüksekte çalışma uygulama rehberindeki genel kontrol hiyerarşisinde sıra yok etme, yerine koyma, mühendislik önlemleri, idari önlemler ve en son KKD. Yani idari önlemler KKD'den önce gelir, KKD en alttadır.

Yapı İşleri Yönetmeliği de önceliği belirler

Yönetmelikteki karşılığı Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4 A-2. a bendine göre yüksekte yapılması zorunlu olmayan çalışmalar, mümkün olduğunca öncelikle yerde yapılır. ç bendi: çalışanların güvenliği öncelikle toplu koruma tedbirleriyle sağlanır. Bu listeyi toplu koruma tedbirleri dersinde görmüştük. d bendi: toplu koruma düşme riskini tamamen kaldıramıyorsa ankraj noktası ya da yaşam hattı kurulur, tam vücut kemer sistemi kullandırılır. Kısacası her basamakta önce herkesi koruyan önlem, sonra tek kişiyi koruyan önlem.

Üç sistem, üç farklı görev

Üç sistemi tek tabloda ayıralım. Düşmeyi önleyici sistem çalışanla boşluk arasına fiziki engel koyar; kullanımı için KKD gerekmez. Hareketi kısıtlayıcı sistemde çalışan bağlanır ve güvensiz alana ulaşamaz. Kişisel düşmeyi durdurucuda çalışan düşebilir ama bağlantısı sayesinde belirli bir seviyede tutulur. Son ikisinde çalışan KKD ile bağlanır. Dikkat: hareketi kısıtlayıcı sistemi düşmeyi durdurmak için kullanamazsınız. Bakanlığın uygulama rehberi hareketi kısıtlayıcı sistemleri düşmeyi önleyici sistemler başlığı altında sayar ve onları, çalışanın düşme riskli alanlara erişimini engelleyerek düşmeyi önleyen sistemler diye tanımlar.

Pasif koruma kurulur, aktif korumaya bağlanılır

Şimdi pasif ve aktif koruma. Pasif koruma bir kez kurulur ve alandaki herkesi korur: kenar korkuluğu, kapak, güvenlik ağı, çalışma iskelesi. Aktif korumada ise çalışanın kendisi bağlanmak zorundadır: yaşam hattı, ankraj noktası, geri sarmalı düşmeyi durdurucu, tam vücut emniyet kemeri. Pasif toplu korumaya, aktif kişisel korumaya karşılık geliyor.

Güvenlik ağı düşmeyi durdurur ama pasiftir

Dikkat edilecek nokta güvenlik ağı. Ağın görevi düşeni yakalamak, yani düşmeyi durdurmak. Bu yüzden 'durdurucu, o halde aktif' diye düşünmek kolay. Oysa Bakanlığın güvenlik ağı rehberi ağları toplu düşmeyi durdurma sistemi olarak tanımlıyor ve düşmelere karşı pasif koruma sağladığını söylüyor. Yönetmelik de güvenlik ağlarını toplu koruma tedbirleri arasında sayıyor. Kendinize tek soru sorun: çalışan bir yere bağlanıyor mu? Bağlanmıyorsa pasif.

Kişisel sistemde önce kısıtla, sonra durdur

Son nokta, kişisel sistemler arasındaki sıra. Kişisel düşmeyi durdurucu sistem düşmeyi önlemez, yalnızca düşme mesafesini sınırlar ve çalışan askıda kalır; kurtarma planının hazır olması gerekir. Bu yüzden Bakanlığın bilgi kartı açık söylüyor: düşmeyi önleyen hareketi kısıtlayıcı sistem, düşmeyi durdurucu sisteme göre her zaman öncelikli olmalı.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Yüksekte çalışma tanımı (Ek-4 A-1): Seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimalinin oluşabileceği her türlü alanda yapılan çalışma.
• Ek-4 A-2 diğer bentleri: (b) çalışmalar önceden planlanır, yüksekten düşmeye acil durum planında yer verilir; (c) çalışma yerine güvenli ulaşım uygun araç ve ekipmanla sağlanır; (e) yapı işleri sırasında ve yapı kullanıma geçtikten sonra kullanılacak yatay ve dikey yaşam hatlarının ankraj noktaları ve yapısal düzenlemeleri projenin hazırlık aşamasında belirlenip sağlık ve güvenlik planı ile sağlık ve güvenlik dosyasında yer alır; (f) donanımların düzenli kontrol ve bakımı yapılır, uygun olmayanların kullanımı engellenir; (g) yüksekte çalışma eğitimi verilir; (ğ) çalışmalar işverenin görevlendirdiği ehil kişinin gözetim ve kontrolünde yürütülür.
• Eğitim herkese: Düşmeyi önleyici sistemin kullanımı KKD gerektirmese de Ek-4 A-2(g) gereği yüksekte çalışana eğitim yine verilir.
• Düşen cisimler (Ek-4 A-9): Çalışanlar düşen cisimlere karşı da öncelikle toplu olarak korunur.
• 2025 Bakanlık rehberindeki sınıflandırma: Yapı İşlerinde Yüksekte Çalışmalarda İSG Uygulama Rehberi, hareketi kısıtlayıcı sistemleri 'düşmeyi önleyici sistemler' başlığı altında (3.1.3) sayar; çalışma konumlama sistemleri ayrı başlıktır (3.2); düşmeyi durdurucu sistemler: güvenlik ağları, hava yastıkları, yakalama platformları, kişisel düşmeyi durdurucu sistemler (3.3).
• Kişisel düşmeyi durdurucu sistemin 3 temel bileşeni (rehber 3.3.4): ankrajlar, vücut desteği, bağlantılar.
• Genel kontrol hiyerarşisi (rehber Şekil 2.2): yok etme, yerine koyma, mühendislik önlemleri, idari önlemler, KKD sırasıyla; azami etkinlikten asgari etkinliğe doğru. İdari önlemler KKD'den önce gelir.

Sık sorulan sorular

Önlem hiyerarşisinin ilk basamağı nedir?

Kaçınma: mümkün olduğunca yüksekte çalışma yapılmaz.

Kenar korkuluğu ve kapak hangi sisteme girer?

Düşmeyi önleyici sistem: çalışanla boşluk arasına fiziki engel.

Ankraj ve yaşam hattıyla çalışan kenara ulaşamıyorsa?

Hareketi kısıtlayıcı sistem.

Düşmeyi durdurucu sistem düşmeyi önler mi?

Hayır. Düşeni belirli seviyede durdurur, düşme mesafesini sınırlar.

Kullanımı için KKD gerektirmeyen sistem hangisi?

Düşmeyi önleyici sistem: kenar koruma, kapak gibi fiziki engel.

Güvenlik ağı pasif mi, aktif mi?

Pasif: toplu düşmeyi durdurma sistemidir, kimse bağlanmaz.

Kişisel sistemlerde hangisi her zaman önceliklidir?

Hareketi kısıtlayıcı sistem, düşmeyi durdurucudan önce gelir.

Genel kontrol hiyerarşisinde idari önlemler KKD'den önce mi gelir?

Evet. Yok etme, yerine koyma, mühendislik, idari önlemler; KKD en alttadır.

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM sunumu 'Yüksekte Çalışma ve Mevzuatsal Yenilikler'
• ÇSGB Yapı İşlerinde Yüksekte Çalışmalarda İSG Uygulama Rehberi
• Yapı İşlerinde İSG Yön. Ek-4 A-2
• İSGGM Güvenli İnşaat Bilgi Kartı 5 'Düşmeye Karşı Kişisel Koruyucu Donanımlar'
• ÇSGB İSGGM 'Güvenlik Ağı ile Çalışmalarda İSG' rehberi