Yatay ve Dikey Yaşam Hattı Nedir? 15° Kuralı ve Rijit Hatta 8 mm Halat

Ders notu: Yatay ve Dikey Yaşam Hattı Nedir? 15° Kuralı ve Rijit Hatta 8 mm Halat

Yaşam hattı nedir, üç açıdan nasıl ayrılır?

Önce tanım. Yaşam hattı, yüksekte çalışırken kişisel koruyucu donanım kullanan çalışanı güvenli bir noktaya sürekli bağlı tutmak için tasarlanmış, düşmeye karşı koruyucu bir tertibattır. Şimdi sınıflandırma. Yaşam hatlarını üç açıdan ayırıyoruz. Yönüne göre yatay ya da dikey. Yapısına göre rijit ya da esnek. Kurulumuna göre kalıcı ya da geçici. Bakanlığın bilgi kartı ayrıca yatay hatları sabit ve mobil diye de ayırıyor; inşaatta mobil yatay hatlar sık kullanılıyor. Kuralların hepsi Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin Ek-5'inde, iş ekipmanları ekinde yer alıyor. Bir şeyi de baştan söyleyelim: yaşam hattı, toplu koruma tedbirinin alınamadığı ya da yetmediği durumda, uygun ankraj sistemi ve kişisel koruyucu donanımla birlikte kullanılır. Yani önce toplu koruma; o olmuyorsa ya da yetmiyorsa yaşam hattı.

Yatay hat: sapma en fazla 15°

Yatay hatta aklınızda tutacağınız sayı 15 derece. Hattın yatay düzlemden sapma açısı 15 dereceyi geçemez. Malzemeye bakalım: rijit yatay hatta rijit profil veya ray kullanılır. Esnek yatay hatta ise çelik tel halat, sentetik lifli halat veya dokuma şerit. Dokuma şeridi aklınızın bir köşesine yazın; bu dersteki tablolarda yalnızca esnek yatay hatta geçiyor.

Dikey hat: rijitte çelik halat en az 8 mm

Rijit dikey hatta ray veya çelik tel halat kullanılır. Rijit hatta çelik tel halat kullanılacaksa anma çapı en az 8 milimetre olmalı ve halat TS EN 10264-2 standardına uygun paslanmaz ya da galvanizli çelikten olmalı. Esnek dikey hatta ise sentetik lifli halat veya çelik tel halat kullanılır. Dikkat edin: çelik tel halat hem rijit hem esnek dikey hatta var; 8 milimetre şartı ise yalnız rijit hat için yazılmış. Esnek hatlar için böyle bir çap şartı yok.

Rijit hat sabitlenir, esnek hat gerdirilir

Hatlar nasıl tutturulur? Buradaki asıl ayrım rijit ile esnek arasında. Rijit hat, hat uzunluğu boyunca sabitlenir: kalıcı rijit dikey hat sabit bir yapı elemanına ya da merdiven gibi bir ekipmana, kalıcı rijit yatay hat da sabit bir yapı elemanına, hat boyunca ve üretici talimatındaki aralıklarla kalıcı olarak sabitlenir. Esnek hatta ise anahtar kelime gerdirmek: kalıcı esnek dikey hat uç noktalarından ve üretici aralıklarıyla sabitlenerek gerdirilir; esnek yatay hat ise kalıcı da olsa geçici de olsa iki ana ankraj noktası arasında gerdirilerek konumlandırılır. Geçici esnek dikey hatta da, rüzgâr gibi etkilerle halat kontrolsüz hareket edebilecekse hattın stabil kalması için tedbir alınır.

Hangi hat hangi standarda uyar?

Standart numaraları da soruluyor. Önce bir kavram: kılavuzlu tip düşmeyi durdurucu, el ile ayar gerektirmeden çalışanla birlikte hat üzerinde aşağı yukarı hareket eden ve düşme anında kendiliğinden kilitlenen durdurucudur; dikey hatlarda bu tip kullanılır. Kılavuzlu tip durdurucuyla kullanılan rijit dikey hat EN 353-1, esnek dikey hat EN 353-2 standardına uyar. Yatay hatlarda, rijit ya da esnek fark etmez, EN 795 veya CEN/TS 16415. Kısaca şöyle aklınızda tutun: 353 dikey, 795 yatay; 353'ün eksi biri rijit, eksi ikisi esnek.

Kontrol, düşme sonrası ve 1 metre pay

Son olarak kontrol. Yaşam hattı her kullanımdan önce yırtık, korozyon, gerginlik kaybı gibi açılardan kontrol edilir. Bunun dışında her ankraj tertibatı ve yaşam hattı sistemi yılda en az bir kez, üretici talimatlarına uygun şekilde detaylı kontrol edilir. Dikkat: sıklık yılda en az bir kez; üretici talimatı kontrolün nasıl yapılacağını belirliyor. Bir düşme yaşandıysa sistemin kullanımı durdurulur; kontrol edilip gerekli değişiklik ve düzenleme yapılmadan yeniden kullanılmaz, güvenli hale getirilemiyorsa kullanımdan kaldırılır. Bir de açıklık mesafesi var: düşen çalışanın zemine çarpmaması için hat seviyesiyle zemin arasında bırakılan boşluk. Bu mesafenin hesabına, üreticinin önerdiği ve en az bir metre olan ilave güvenlik mesafesi eklenir.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (RG 05.10.2013/28786) Ek-5 (Ç) Yaşam Hatları (Ankraj Hatları) için Asgari Şartlar, m.1–35 (yaşam hattı hükümleri m.1–29; geri sarmalı düşmeyi durdurucular m.30–35). Ek-5, RG 31.12.2018/30642 (4. Mük.) değişiklik yönetmeliğinin m.4'üyle eklendi; (Ç) bölümü yayım tarihinde yürürlüğe girdi (m.5/b; bir yıl ertelenen hükümler yalnız (B) ve (C) bölümlerinde).
• Sık karıştırılan: Dayanak Ek-4 sanılır; Ek-4'te yalnız genel hükümler var, yaşam hattının teknik şartları Ek-5 (Ç)'dedir.
• Tanım (İSGGM Güvenli İnşaat Bilgi Kartı 1): yüksekte yürütülen çalışmalarda düşmeye karşı KKD kullanılırken çalışanın güvenli bir noktaya sürekli bağlantısını sağlamak amacıyla tasarlanmış, düşmeye karşı koruyucu tertibatlar. Aynı kaynak yatay hatları sabit/mobil, dikey hatları rijit/esnek diye ayırır.
• İşverenin yükümlülüğü (m.14/3): işveren, iş ekipmanlarının asgari sağlık ve güvenlik şartlarına ilişkin Ek-5 hükümlerine uymakla yükümlüdür.
• Bağlantı noktası yapılamayacak yerler (Ç m.6): kenar korkulukları, balkon veya kat merdiveni korkulukları, taşınabilir merdivenler veya basamakları, tesisat boruları, çatı olukları/kanallar ve diğer borular, diğer bağlantı halatları, çatı bacaları, televizyon antenleri, dayanımı yetersiz noktalar.
• Kurulum/söküm (Ç m.3): üretici talimatına göre; eğitim almış kişiler, üretici veya tedarikçi tarafından yapılır.
• Ankraj konumu (Ç m.10–11): uygulanabildiği sürece baş seviyesinin üstünde; düşme mesafesini artırdığı için mümkün olduğunca ayak seviyesinde oluşturulmaz; sarkaç etkisi dikkate alınır.
• Hatlar arası geçiş (Ç m.12): çift kollu bağlantı halatı; önce yeni hatta takılır, sonra önceki bağlantı sökülür.

Sık sorulan sorular

Yatay yaşam hattının yatay düzlemden sapma açısı en fazla?

15° (Ek-5 Ç m.23)

Rijit yatay hatta hangi malzeme kullanılır?

Rijit profil veya ray

Esnek yatay hatta hangi malzemeler kullanılır?

Çelik tel halat, sentetik lifli halat veya dokuma şerit

Rijit hattaki çelik tel halatın asgari anma çapı?

8 mm; TS EN 10264-2'ye uygun paslanmaz veya galvanizli çelik

Esnek dikey hatta hangi malzemeler kullanılır?

Sentetik lifli halat veya çelik tel halat

Esnek yatay hat nasıl konumlandırılır?

İki ana ankraj noktası arasında gerdirilerek

Dikey hat standartları?

Rijit: EN 353-1 · Esnek: EN 353-2

Yaşam hattının detaylı kontrolü ne sıklıkta yapılır?

Yılda en az bir kez (üretici talimatlarına uygun şekilde; ankraj tertibatı dahil)

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM Güvenli İnşaat Bilgi Kartı 1: Yaşam Hatları – Genel Bilgiler
• Yapı İşlerinde İSG Yön. Ek-5
• Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik
• Yapı İşlerinde İSG Yön. yayım ve değişiklik tablosu