Topraklama Ölçümü Kaç Yılda Bir Yapılır? İletkenler ve Ölçü Aletleri

Ders notu: Topraklama Ölçümü Kaç Yılda Bir Yapılır? İletkenler ve Ölçü Aletleri

İletken, yalıtkan ve yarı iletken

Maddeleri elektriği iletme durumuna göre üçe ayırıyoruz. İletkenler: altın, gümüş, bakır. Yalıtkanlar: cam, mika, kauçuk. Yarı iletkenler: silisyum ve germanyum; bunlar normalde yalıtkandır ama ısı, ışık ya da gerilim uygulanınca iletkenlik kazanır. Küçük bir ayrıntı: iletkenlikte gümüş bakırdan, bakır da altından daha iyidir. Bakır ucuz ve bol olduğu için iletken olarak en çok kullanılan metaldir.

Voltmetre ve ampermetre birim değil, ölçü aletidir

Şimdi önemli bir düzeltme: voltmetre ve ampermetre birim değildir, ölçü aletidir. Birim volt ve amperdir. Voltmetre iki nokta arasındaki gerilimi, yani potansiyel farkını ölçer ve devreye paralel bağlanır. Ampermetre akım şiddetini ölçer ve seri bağlanır; paralel bağlarsanız kısa devre olur, aletin bobini yanar. Akım şiddeti de bir iletkenin kesitinden belirli bir zamanda geçen elektron miktarıdır, birimi amperdir. Ohmmetre ise direnci ölçer, birimi ohm.

Ohmmetre yalnız enerjisiz devrede

Ohmmetrenin içinde pil vardır, bu yüzden ayrı bir akım kaynağına ihtiyaç duymaz ve direnci doğrudan ohm olarak gösterir. Kritik kural şu: ölçüm sırasında devre enerjisiz olmalı ve ölçtüğünüz elemanın bir ucu devreden ayrılmış olmalı. Devre elemanlarının sağlamlık kontrolü de ölçü aletinin direnç kademesinde yapılır. Enerji altında direnç ölçümü ya da sağlamlık kontrolü yapılmaz.

Topraklamalar Yön. Ek-P: önerilen periyotlar

Gelelim dersin ağırlık noktasına. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği Ek-P, işletme dönemindeki muayene, ölçme ve denetlemeler için önerilen periyotları veriyor. Elektrik üretim, iletim ve dağıtım tesisleri, hatlar hariç: iki yıl. Enerji nakil ve dağıtım hatları: beş yıl. Sanayi tesisleri ve ticaret merkezlerinde ikiye ayrılıyor: topraklama dirençlerinin muayene ve ölçülmesi bir yıl, diğer muayene, ölçme ve kontroller iki yıl. Sabit olmayan tesislerde de ikiye ayrılıyor: sabit işletme elemanları bir yıl, yer değiştirebilen işletme elemanları altı ay.

1 yıl nerede, 6 ay nerede?

Tuzak şurada olabilir: sanayide direnç ölçümü bir yıl, diğer kontroller iki yıl; bunlar yer değiştirilerek sorulur. Yer değiştirebilen işletme elemanında altı ay. Aynı Ek-P, ıslak ortamlarda çalışılan işyerlerindeki topraklama tesisleri için periyodun bir yılı aşamayacağını da söylüyor. Bir de İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Tablo-3 var: elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolü, standartlarda süre belirtilmemişse azami bir yıl. Kısa yol: en sık olan yer değiştirebilen işletme elemanı, altı ay; en seyrek olan enerji nakil ve dağıtım hatları, beş yıl.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Ek-P'deki periyotlar "önerilen" periyotlardır (metin: "önerilen periyotlar aşağıda verilmiştir"). Ek-P 5. bent: Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerleri ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük kapsamındaki topraklama tesisleri ile ıslak ortamlarda çalışılan işyerlerindeki topraklama tesislerinin muayene, ölçme ve denetleme periyotları bir yılı aşamaz. (Bu Tüzük, 17.07.2014 tarihli ve 29063 sayılı RG'de yayımlanan 2014/6574 sayılı Tüzük ile yürürlükten kaldırılmıştır; yönetmelik metni hâlâ eski adı anıyor.)
• Ek-P belgeleri: Saha uygulama ve denetleme planında topraklama iletkenlerinin bağlantı detayları, topraklamalara ilişkin direnç değerleri, dokunma gerilimleri, topraklamanın yapıldığı tarih, planlanan denetleme tarihleri ve ölçme sonuçları ile ölçmeyi yapan elektrik mühendisi bilgileri gösterilir.
• İş Ekipmanları Yön. Ek-III 2.3.1: İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece tesisatların periyodik kontrolleri yılda bir yapılır. 2.3.2: Elektrik, topraklama, yıldırımdan korunma tesisatı, akümülatör, transformatör, jeneratör, katodik koruma tesisatının periyodik kontrolleri yetkili olan elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır; 1 kV ve daha düşük gerilimli tesisatlar ile yangın algılama ve uyarı sistemleri için yetkili elektronik mühendisleri, akümülatör ve katodik koruma tesisatları için yetkili kimya mühendisleri de periyodik kontrol yapabilir. 2.3.7: Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatlarının periyodik kontrolünde tesisat projesi aranır.
• İletkenlik sırası: ODTÜ Açık Ders özdirenç tablosu (Ω·mm²/m): gümüş 0,0165; bakır 0,0172–0,0176; altın 0,023; alüminyum 0,0282. Düşük özdirenç daha iyi iletkenlik demektir. Ankara Üniv. Açık Ders slaydındaki "bakır altın ve gümüşe göre biraz daha kötü iletken" ifadesi altın için yanlış olduğundan derse alınmadı.
• Ölçü aletleri (MEB MEGEP Basit Elektrik Devreleri): Voltmetre bobini ince ve çok sarımlıdır; yanlışlıkla seri bağlanırsa devre akımını azaltır (s.26). Ampermetre bobini kalın ve az sarımlıdır (s.27). Pens ampermetre devreye elektriksel olarak bağlanmaz; iletkenin manyetik alanıyla ölçer; direnç, ampermetre ve voltmetreyle dolaylı olarak da ölçülebilir (s.28). Ohm kanunu: I = E / R (s.23).
• Açık devre: Anahtar açıkken akım yolu açıktır, akım almaçtan geçmez (MEGEP s.6).

Sık sorulan sorular

Altın, gümüş ve bakır hangi gruptadır?

İletken. Bakır ucuz ve bol olduğu için iletken olarak en çok kullanılan metaldir.

Silisyum ve germanyum hangi gruptadır?

Yarı iletken: normalde yalıtkan; ısı, ışık ya da gerilimle iletkenlik kazanır.

Voltmetre neyi ölçer, devreye nasıl bağlanır?

İki nokta arasındaki gerilimi (potansiyel farkını) ölçer; paralel bağlanır.

Ampermetre devreye nasıl bağlanır?

Seri bağlanır. Paralel bağlanırsa kısa devre olur, bobini yanar.

Ohmmetreyle direnç ölçerken devre nasıl olmalı?

Enerjisiz olmalı; ölçülen elemanın bir ucu devreden ayrılmış olmalı.

Enerji nakil ve dağıtım hatlarında önerilen periyot nedir?

5 yıl (Topraklamalar Yön. Ek-P).

Sanayi tesisinde topraklama direnci kaç yılda bir ölçülür?

1 yılda bir; topraklamayla ilgili diğer muayene ve kontroller 2 yılda bir.

Sabit olmayan tesiste yer değiştirebilen eleman periyodu?

6 ay. Aynı tesisin sabit işletme elemanlarında 1 yıl.

Kaynaklar

• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yön. Ek-P, 1. bent
• Resmî Gazete 17.07.2014, Sayı 29063, Karar Sayısı 2014/6574
• İş Ekipmanları Yön. Tablo-3 kontrol kriterleri sütunu
• Ankara Üniversitesi Açık Ders, M. Numanoğlu
• ODTÜ Açık Ders
• TDK Güncel Türkçe Sözlük