Tehlikeli Gerilim Kaç Volt? Gerilim Sınıfları, Kaçak Akım Rölesi, Uyarı İşareti

Ders notu: Tehlikeli Gerilim Kaç Volt? Gerilim Sınıfları, Kaçak Akım Rölesi, Uyarı İşareti

Üç sayı: 1000, 50 ve 42 volt

İlk sayı bin volt. Fazlar arası etkin değeri bin volt ya da altındaysa alçak gerilim, bin voltun üstündeyse yüksek gerilim; yani tam bin volt hâlâ alçak gerilimdir. İkinci sayı elli: alçak gerilimde etkin değeri elli voltun üzerindeki gerilim tehlikeli gerilimdir. Yüksek gerilimde tek bir sayı yok, hata süresine göre değişiyor. Yani ilk sorunun cevabı: evet, 230 volt tehlikeli gerilimdir. Üçüncü sayı kırk iki: küçük gerilim. Bu bir gerilim sınıfı değil; anma gerilimi kırk iki volta kadar olan devrelerin topraklanmadan çalıştırıldığı bir koruma tedbiri. Elli sınır, kırk iki tedbir.

Notlardaki DC 120 V nereden geliyor?

Bazı notlarda tehlikeli gerilim için 'alternatif akımda elli, doğru akımda yüz yirmi volt' yazar. Tanımda, yani Topraklamalar Yönetmeliği'nin dördüncü maddesinde, yalnız elli volt var. Yüz yirmi volt sekizinci maddede, dolaylı temasa karşı korumada geçiyor: bir arızada elli volt alternatif ya da yüz yirmi volt dalgacıksız doğru gerilimi aşan dokunma gerilimi, zarar verecek kadar sürmeden besleme otomatik olarak ayrılmalı. Yani yüz yirmi volt doğru gerilimde dokunma gerilimi sınırı; tehlikeli gerilim tanımı değil.

Notlardaki 0,01 mA ve 80 mA

Gelelim akıma. Bazı notlarda hissedilme sınırı 0,01 miliamper yazıyor; resmî tabloda böyle bir değer yok. Alternatif akımda ilk sınır yarım miliamper: AC-1 bölgesi, genellikle tepki yok. İkinci değer seksen miliamper. Topraklamalar Yönetmeliği'nin Çizelge C.1'inde bu, bir saniyelik hata süresinde izin verilen en yüksek vücut akımı. Bu değerler, sol elden iki ayağa akımda ventriküler fibrilasyon olasılığı yüzde beşin altında kalacak biçimde c2 eğrisinden alınmış. Mevzuat fibrilasyonu tek bir sayıya değil, akım–süre eğrilerine bağlıyor. Etki bölgelerinin tamamını ilerideki bir derste ayrıntılı göreceğiz.

Kaçak akım rölesi hangi panoya takılır?

Kaçak akım rölesi. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1 madde 8 diyor ki: işyerinin ana pano ve tali elektrik panolarında seçicilik ilkesine uygun kaçak akım rölesi tesis edilir. Kaçak akım rölesine yönetmelikte parantez içinde artık akım anahtarı da deniyor. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği de yapı alanındaki ana pano ve tali panolarda uygun kaçak akım rölesi kullanılmasını istiyor. Bu maddelerin özü yer ve seçicilik: yalnız ana pano ya da yalnız tali pano diyen şık yanlış. Dikkat: iki madde de röle için miliamper değeri vermiyor.

Elektrik tehlikesi: sarı üçgen, sarı en az %50

Son olarak işaret. Elektrik tehlikesi bir uyarı işareti. Uyarı işaretlerinin ortak özelliklerini hatırlayalım: üçgen şekil, sarı zemin, siyah piktogram, siyah çerçeve; sarı kısım işaret alanının en az yüzde ellisi. Yasaklayıcı işaretle karıştırmayın: o daire biçiminde, beyaz zemin, kırmızı çerçeve ve diyagonal çizgi; kırmızı en az yüzde otuz beş. Emredici işaret de daire ama mavi zeminli, beyaz piktogramlı; mavi en az yüzde elli.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Gerilim tanımları: Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yön. (RG 21.08.2001/24500) m.4/a-2, 3, 4: AG = fazlar arası etkin değeri 1000 V ya da altı; YG = 1000 V'un üstü; tehlikeli gerilim = AG'de 50 V'un üzeri, YG'de hata süresine bağlı. 120 V, tehlikeli gerilim tanımında (m.4/a-4) yer almaz. Dolaylı temasa karşı korumada dalgacıksız doğru gerilim için dokunma gerilimi sınırıdır; alternatif akımda bu sınır 50 V etkindir (Topraklamalar Yön. m.8-a/1-i).
• Elektrik İç Tesisleri Yön.de 50 V: m.3 g.10 tehlikeli gerilim = etken değeri 50 V'un üstü; m.31/c: 50 V'un üstündeki gerilimler yüksek dokunma gerilimidir (ikisi de RG 08.12.2000/24254 değişikliğiyle bu biçimi aldı). Yürürlükteki iki yönetmelik de 50 V der.
• Küçük gerilim: Elektrik İç Tesisleri Yön. (RG 04.11.1984/18565) m.3 koruma tedbirleri tanımları h.3 (42 V'a kadar, topraklanmadan çalışan devreler; amaç yalıtım hatasında yüksek dokunma gerilimini önlemek) ve m.34 b.1 (anma gerilimi 42 V'tan yüksek olmamalı).
• Akımın etkileri (Topraklamalar Yön. Ek-C, Şekil C.3/C.4): AC-2 (0,5 mA – b doğrusu) genellikle zararlı fizyolojik etki yok; AC-3 (b – c1) genellikle organik hasar beklenmez, akış süresi 2 s'den uzunsa kramp kasılmaları ve nefes almada zorluk; AC-4 (c1 sonrası) tehlikeli fizyolojik etkiler ve ağır yanıklar: AC-4.1 (c1–c2) ventriküler fibrilasyon olasılığı yaklaşık %5'e kadar, AC-4.2 (c2–c3) yaklaşık %50'ye kadar, AC-4.3 (c3 sonrası) %50'nin üzeri. DC-1: 2 mA'e kadar genellikle tepki yok. 10 ms'nin altındaki akış sürelerinde b doğrusu için sınır 200 mA kabul edilir.
• Düzeltme: Bazı notlarda hissedilme sınırı "0,01 mA" yazar; resmî tabloda böyle bir değer yoktur, AC için ilk sınır 0,5 mA'dir (AC-1, "genellikle bir tepki yoktur"). Notlardaki "80–100 mA fibrilasyon" ifadesinin mevzuattaki karşılığı Çizelge C.1'dir: 1 s'de 80 mA, fibrilasyon olasılığı %5'ten küçük olacak biçimde c2 eğrisinden alınmış izin verilen vücut akımıdır.
• Kaçak akım rölesi: İşyeri Bina ve Eklentileri Yön. Ek-1 m.8; Yapı İşlerinde İSG Yön. Ek-4 A/16. Bina ve Eklentileri Ek-1 m.9: parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli ve zararlı maddelerin üretildiği, işlendiği ve depolandığı yerlerde, yüksek bina ve bacalar ile direk veya sivri çıkıntılar gibi yüksek yerler bulunan binalarda yıldırıma karşı yürürlükteki mevzuatın öngördüğü tedbirler alınır ve tesisler kurulur.
• Parafudr – yıldırımlık (paratoner): Hava hattı şebekelerinde değişken dirençli parafudrlar ve atlama aralıkları (eklatörler) en kısa yoldan, olabildiğince küçük topraklama direnciyle topraklanır (Elektrik İç Tesisleri Yön. m.43, atmosferik boşalmalardan doğan aşırı gerilimlere karşı koruma). Yıldırımlık (paratoner) iletkenleri ise binanın yıldırıma karşı koruma tesisatına aittir: temel topraklayıcı yıldırıma karşı koruma topraklayıcısı olarak kullanılacaksa bu iletkenler için bağlantı filizleri çıkarılır (Topraklamalar Yön. Ek-L, L.1.2-d/iii). Binaların yıldırımdan korunması için ilgili yönetmelik ve standartlara uyulur (BYKHY m.64).

Sık sorulan sorular

Tam 1000 V'luk fazlar arası gerilim hangi sınıftadır?

Alçak gerilim: sınır dahil 1000 V ve altı; 1000 V'un üstü yüksek gerilim.

Tehlikeli gerilim AG'de ve YG'de nasıl tanımlanır?

AG'de etkin değeri 50 V'un üzeri; YG'de hata süresine bağlı olarak değişir.

Notlardaki 'DC 120 V' hangi hükümden gelir?

Dolaylı temasa karşı koruma: 50 V a.a. / 120 V d.a. dalgacıksız (Topraklamalar m.8).

'0,01 mA hissedilme sınırı' resmî tabloda var mı?

Yok. Alternatif akımda ilk sınır 0,5 mA (AC-1: genellikle tepki yoktur).

Kaçak akım rölesinin yönetmelikte parantez içindeki adı?

Artık akım anahtarı (İşyeri Bina ve Eklentileri Yön. Ek-1/8).

Yapı alanında kaçak akım rölesi nerede kullanılır?

Ana pano ve tali elektrik panolarında, uygun röle (Yapı İşlerinde İSG Yön. Ek-4).

Uyarı işaretini emredici işaretten nasıl ayırırsınız?

Uyarı: üçgen, sarı zemin, siyah piktogram. Emredici: daire, mavi zemin, beyaz piktogram.

Kaynaklar

• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yön.
• Elektrik İç Tesisleri Yön. m.3 g.10 ve m.31/c
• Elektrik İç Tesisleri Yön.
• İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yön. Ek-1 m.
• Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yön. Ek-4 A/16
• Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yön.