Faz, Nötr, Sıfır ve Koruma İletkeni Nedir? Kaçak Akım, Koruyucu Yalıtma

Ders notu: Faz, Nötr, Sıfır ve Koruma İletkeni Nedir? Kaçak Akım, Koruyucu Yalıtma

Yapı elektrik tesisi: 250 V sınırı

İlk tanım yapı elektrik tesisleri. Ev, ticarethane, büro gibi yerlerde yapılan ve toprağa karşı gerilimi 250 volta kadar olan kuvvetli akım tesisleri. Dikkat edin, ölçüt fazlar arası değil, toprağa karşı gerilim.

Aşırı akım koruma aygıtları iki gruptur

Aşırı akım koruma aygıtları, akım öngörülen sınırı aşınca devreyi kendiliğinden keser. Yönetmelik bunları iki gruba ayırıyor: eriyen telli sigortalar ve aşırı akım koruma anahtarları. Otomatik sigorta ile motor koruma anahtarı ikinci gruptadır; otomatik sigortanın adında “sigorta” geçiyor diye onu birinci gruba koymayın. 1995 değişikliğinden beri yönetmelik otomatik sigorta yerine ev tipi devre kesici terimini kullanıyor; soruda hangisi geçerse geçsin yeri anahtarlar grubu.

Faz, nötr, sıfır iletkeni nasıl ayrılır?

Faz iletkeni akım kaynağını tüketiciye bağlar ama orta noktadan ya da yıldız noktasından çıkmaz. Yıldız noktasından çıkan orta iletkene nötr, yani yıldız noktası iletkeni denir. Sıfır iletkeni ise doğrudan topraklanmış ve genellikle sıfırlamada koruma iletkeni olarak kullanılan orta iletkendir. Tuzak şu: sıfır iletkeninin mutlaka orta iletken olması gerekmez; özel durumlarda topraklanmış bir faz iletkeni de sıfır iletkeni olabilir.

Koruma iletkeni gövdeyi nereye bağlar?

Koruma iletkeni, işletme araçlarının gövdesini bir yere bağlar; nereye bağladığını koruma sistemi belirler. Koruma topraklamasında topraklayıcıya, sıfırlamada sıfır iletkenine, koruma hattı sisteminde birbirine ve topraklayıcıya. Şimdi birbirine karışan ikili: hata gerilimi koruma bağlamasında hata gerilimi koruma anahtarına, hata akımı koruma bağlamasında topraklayıcıya. Bazı notlarda bu ikisi ters yazılıyor; yönetmelik metni bu şekilde. Topraklamalar Yönetmeliği ise koruma iletkenini, açıktaki iletken bölümleri potansiyel dengeleme barasına, topraklayıcılara ya da kaynağın topraklanmış noktasına bağlayan iletken diye tanımlar.

Kaçak akım işletme gereği geçer

Kaçak akım, gerilim altında olmayan iletken bölümler orta noktaya, doğrudan topraklanmış bir şebeke noktasına ya da toprağa bağlıyken, gerilim altındaki bölümlerden bu bölümlere yalıtkan madde üzerinden işletme gereği geçen akım. Hata akımı ise bir yalıtkanlık hatası sonucunda geçer; ya kısa devre akımıdır ya da toprak teması akımı. Soruda “işletme gereği” kelimesini görürseniz cevap kaçak akım. Topraklamalar Yönetmeliğinde aynı akım, işletme sırasında hatasız bir akım devresinden toprağa ya da yabancı bir iletken kısma akan akım diye geçer; “hatasız devre” ifadesini görürseniz de cevap kaçak akım.

Koruyucu yalıtma: işletme yalıtımına ek yalıtma

Koruyucu yalıtma, işletme yalıtkanlığına ek olarak yapılır. İşletme yalıtımı görev yapmazsa gerilim altında olmayan iletken bölümlerin gerilim altında kalmasını önler ya da onları dıştan örter. Bir de pratik kural: koruyucu yalıtmalı tüketim araçlarına kural olarak koruma iletkeni bağlanamaz.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Topraklamalar Yönetmeliğinde koruma iletkeni (ETTY m.4/a-11-iii): elektriksel olarak tehlikeli gövde akımlarına karşı güvenlik önlemleri için işletme elemanlarının açıktaki iletken bölümlerini potansiyel dengeleme barasına, topraklayıcılara ya da elektrik enerji kaynağının topraklanmış noktasına bağlayan iletken (PE). Çıkmış sorularda bu tanım da kullanıldı.
• Topraklamalar Yönetmeliğinde kaçak akım (ETTY m.4/c-14): gövdeler orta noktaya, doğrudan topraklanmış şebeke noktasına ya da toprağa bağlıysa aktif bölümlerden işletme yalıtkanı üzerinden aktif olmayan bölümlere işletme sırasında geçen akım; sonuç olarak işletme sırasında hatasız bir akım devresinden toprağa ya da yabancı bir iletken kısma akan akım.
• Koruma iletkeni (EİTY m.3 c.3, 2000 değişikliği): koruma topraklamasında yalnız topraklayıcıya bağlanır; eski metindeki "ya da su borusu şebekesine" ifadesi çıkarıldı ve "tamamı metal borulardan meydana geldiği bilinen su borusu şebekesi topraklayıcı olarak kabul edilemez" notu eklendi. Sıfırlama sisteminde sıfır iletkeni de koruma iletkenidir.
• Orta iletken (EİTY m.3 c.2): bir sistemin orta noktasından (örneğin üç iletkenli doğru akım sistemi) ya da çok fazlı bir sistemin yıldız noktasından çıkan iletken; yıldız noktasından çıkana yıldız noktası iletkeni ya da nötr iletkeni denir. ETTY m.4/a-11-ii ise nötrü şebekenin orta noktasına veya yıldız noktasına bağlanan iletken diye tanımlar.
• Aktif bölümler (EİTY m.3 c.5): orta iletkenler aktif bölümlere girer; sıfır iletkenleri ve bunlara iletken olarak bağlı bölümler aktif bölüm sayılmaz.
• Koruyucu yalıtmalı tüketim araçları (EİTY m.32 b.4): m.32 b.2-iii'teki hüküm dışında koruma iletkeni bağlanamaz; üç damarlı kordon kullanılsa bile üçüncü iletken koruma iletkeni olarak araca bağlanamaz.
• Elektrik tüketim araçları (EİTY m.3 b.2): elektrik enerjisini elektriksel olmayan başka bir enerjiye çeviren ya da haberleşmede kullanılan elektrik işletme araçları.
• Üzerinde durulan yerin yalıtılması (EİTY m.3 h.2): koruyucu yalıtmanın bir biçimi; m.33/b'ye göre işletme araçlarının koruyucu olarak yalıtılması, üzerinde durulan yerin yalıtılmasına yeğlenir.

Sık sorulan sorular

Yapı elektrik tesisinde 250 V hangi gerilimin sınırıdır?

Toprağa karşı gerilimin; ev, ticarethane, büro vb. kuvvetli akım tesisleri.

Aşırı akım koruma aygıtları kaç gruba ayrılır?

İki: eriyen telli sigortalar ve aşırı akım koruma anahtarları.

Otomatik sigorta (ev tipi devre kesici) hangi gruptadır?

Aşırı akım koruma anahtarları; motor koruma anahtarı da bu grupta.

Faz iletkenini orta iletkenden ayıran nedir?

Faz iletkeni orta noktadan ya da yıldız noktasından çıkmaz.

Yıldız noktasından çıkan orta iletkenin diğer adı?

Nötr iletkeni (yıldız noktası iletkeni).

Hata akımı koruma bağlamasında koruma iletkeni nereye bağlanır?

Topraklayıcıya. Hata gerilimi koruma bağlamasında ise anahtara.

Kaçak akımı hata akımından ayıran nedir?

Kaçak akım işletme gereği geçer; hata akımı yalıtkanlık hatasından doğar.

Koruyucu yalıtmalı araca koruma iletkeni bağlanır mı?

Hayır, kural olarak bağlanamaz.

Kaynaklar

• EİTY m.3 a.13
• EİTY m.3 b.3
• EİTY m.3 c.3
• EİTY m.3 g.7
• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği m.4/a-11-iii