Sigorta Hangi İletkene Konulamaz? Elektrik İç Tesisleri Kuralları

Ders notu: Sigorta Hangi İletkene Konulamaz? Elektrik İç Tesisleri Kuralları

Hatlar eriyen telli sigortayla ya da kesiciyle korunur

Önceki derslerde gördüğümüz aşırı akım koruma aygıtlarını hatırlayın: akım sınırı aşınca devreyi kendiliğinden kesen aygıtlar. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği diyor ki elektrik hatları eriyen telli sigortalarla ya da kesicilerle korunmalı. Küçük bir terim notu: 1995 değişikliğinden beri yönetmelikte "otomatik sigorta" yerine "ev tipi devre kesici" ya da "kesici" deniyor. Günlük dilde otomatik sigorta dediğimiz aygıt bu. Sigortayı seçerken ölçüt şu: koruduğu iletken ve aygıtların tehlikeli biçimde ısınmasını önleyecek nitelikte olmalı.

Sigorta korunacak hattın başına konur

Şimdi yerine bakalım. Bir: sigortalar ve kesiciler korunacak hattın başına konur. İki: şebekeden gelen faz iletkeni sigorta gövdesinin alt kontağına bağlanır. "Alt" kelimesini aklınızda tutun; şıklarda "üst kontak" diye çevrilebiliyor. Üç: sigortalı bir anahtarı açtığınızda sigorta elemanı gerilim altında kalmamalı. Dört: hava hattından ayrılan bağlantı hatlarında sigorta ya ayrılma noktasına ya da hattın yapıya girdiği yere konur.

Bu iki iletkene sigorta konulamaz

Gelelim yasak olan yerlere. İki iletken var. Birincisi topraklanmış iletken: buna sigorta konulamaz. İkincisi sıfır iletkeni: doğru akımla çalışan çok iletkenli ya da alternatif akımla çalışan çok fazlı sistemlerde sıfır iletkenine sigorta konulamaz. Sıfır iletkenini önceki derslerde görmüştük. Aynı maddede anahtarlar için de benzer bir kural var: topraklanmış tesiste sıfır iletkeni hiçbir şekilde kesilemez, üzerine anahtar da konulamaz.

Bu kullanımlar yasak

Şimdi de yasak sigortalara bakalım. Yamanmış ya da üstüne tel sarılarak köprülenmiş sigorta kullanılamaz. Buşonlu sigortada kontak için yay, vida ya da para kullanılamaz; buşona uygun vidalı kontak elemanı şart. Bıçaklı sigorta gibi açık tip sigortalar, iç tesislerde rastgele dokunmaya karşı tedbir alınmadan kullanılamaz. Son olarak tabloya takılmış ev tipi devre kesici, eski adıyla otomatik sigorta, kumanda anahtarı olarak kullanılamaz. Lambayı kesiciden açıp kapatmak yok.

Konulmalı mı, konulamaz mı?

Karıştırılmaya açık nokta şu: soru "konulmalıdır" mı diyor, "konulamaz" mı? Sol sütun konulması gereken yerler: hattın başı, hava hattından ayrılma noktası ve yapıya giriş. Sağ sütun yasak olanlar: topraklanmış iletken ve sıfır iletkeni. Bir de faz iletkeninin bağlandığı yer var: alt kontak. Şıklarda "üst kontak" ya da "hattın sonu" görürseniz tuzak olduğunu bilin; doğrusu alt kontak ve hattın başı.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (EİTY, RG 04.11.1984/18565) m.52(d) "Sigortalar". 52. madde RG 30.11.1995/22479 m.18 ile baştan değiştirildi. Yürürlükteki bent numaraları: i (eriyen telli sigorta ya da kesici), ii (tehlikeli ısınmayı önleme), iii (yamanmış/köprülenmiş yasak), v (hattın başı, alt kontak, sigortalı anahtar), xiv (buşonlu), xv (ev tipi devre kesici kumanda anahtarı olamaz), xvi (bıçaklı/açık tip), xvii (topraklanmış iletken), xviii (sıfır iletkeni), xix (hava hattı bağlantı hatları). Sonraki değişiklikler (1996, 1998, 2000, 2004, 2018, 2020) bu bentlere dokunmadı.
• Terim değişikliği (RG 30.11.1995/22479 m.23): Yönetmelikte geçen "hat koruma anahtarı, otomatik sigorta, anahtarlı otomatik sigorta, minyatür kesici, otomat ve hat koruma otomatı" terimleri yerine "ev tipi devre kesici veya kesici" terimi kullanılır. Bu genel hüküm m.3 b.3'teki "otomatik sigorta" ifadesini de kapsar. Derste "ev tipi devre kesici (eski adıyla otomatik sigorta)" kullanıldı.
• Eski metin tuzağı: 1984 ilk metninde (d)(i)'de "otomatik sigortalar", kumanda kuralında "anahtarlı otomatik sigortalar" yazıyordu; m.3 b.3 tanımında da "otomatik sigorta" geçiyor. 1995'ten beri (m.18 ile 52. maddenin yeni metni, m.23 ile yönetmeliğin geneli) yürürlükteki ifadeler "kesici" ve "ev tipi devre kesici".
• m.52(d)(ii): Bakır iletkenleri koruyacak sigortaların anma akımları Çizelge-13'te verilmiştir.
• m.52(d)(iv): İletken kesitinin akım tüketilen yerlere doğru küçüldüğü noktalara sigorta konulmalıdır. Önceki sigorta küçük kesiti de koruyorsa ikinci sigorta gerekmez. Bentteki açıklamaya göre bu bölümün uygulanması zorunlu değildir.
• m.52(d)(viii)–(x): Kolon hatları, kısa devre kesme kapasitesi yeterli ev tipi devre kesici varsa onunla korunur; bu kesicinin kısa devre akımı en az 10 kA olur. Böyle bir kesici yoksa tel sarılmamış eriyen telli sigorta kullanılabilir. Aydınlatma ve priz linyelerini koruyan ev tipi devre kesicilerde bu değer en az 3 kA'dır. (mevzuat.gov.tr işlenmiş metninde (ix)'daki "3 kA" düşmüş; değer RG 22479 s.15'ten.)
• m.52(a)(ix): Topraklanmış tesiste sıfır iletkenleri hiçbir şekilde kesilemez, üzerine anahtar konulamaz.
• m.52(a)(xi): Aydınlatma devrelerinde termik ve manyetik koruyuculu anahtar kullanılırsa ayrıca sigortayla korunması gerekmez.

Sık sorulan sorular

Elektrik hatları hangi aygıtlarla korunur?

Eriyen telli sigortalar ya da kesicilerle (ev tipi devre kesici gibi).

Sigortalar hattın neresine konulmalıdır?

Korunacak hattın başına.

Şebekeden gelen faz iletkeni sigortanın hangi kontağına bağlanır?

Sigorta gövdesinin alt kontağına.

Hangi iki iletkene sigorta konulamaz?

Topraklanmış iletkene ve çok fazlı/çok iletkenli sistemde sıfır iletkenine.

Buşonlu sigortada yay, vida ya da para kullanılabilir mi?

Hayır. Buşona uygun vidalı kontak elemanı kullanılır.

Tablodaki ev tipi devre kesici kumanda anahtarı olabilir mi?

Hayır, kumanda anahtarı olarak kullanılamaz.

Yamanmış ya da tel sarılarak köprülenmiş sigorta kullanılabilir mi?

Hayır, kullanılamaz.

Sigorta seçilirken temel ölçüt nedir?

Koruduğu iletken ve aygıtların tehlikeli biçimde ısınmasını önlemesi.

Kaynaklar

• EİTY m.3 b.3
• RG 12.01.2020/31006 ekindeki değişiklik çizelgesi; RG 25.10.1996/22798 m.12; RG 08.12.2000
• EİTY m.52