Koruma Sınıfı I ve II Nedir? Hava Hattı İletken Kesitleri ve Fibrilasyon

Ders notu: Koruma Sınıfı I ve II Nedir? Hava Hattı İletken Kesitleri ve Fibrilasyon

Sınıf I ile Sınıf II: fark ek önlemde

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğine göre iki sınıfın ortak noktası şu: ikisinde de koruma yalnız temel yalıtıma dayanmaz. Fark ek önlemde. Sınıf birde gövde, sabit tesisattaki koruma iletkenine bağlanır; temel yalıtım bozulsa bile gerilim kalıcı olamaz. Sınıf ikide ek önlem ikinci ya da kuvvetlendirilmiş yalıtımdır ve koruma iletkeni bağlanmasına olanak yoktur. Yani sınavda 'koruma iletkeni bağlanamaz' görürseniz cevap sınıf iki.

Çıplak örgülü iletkenin en küçük kesiti

Şimdi Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliğine geçiyoruz. Hava hattında kullanılan çıplak örgülü iletkenlerin kesiti bu değerlerin altında olamaz. Bakırda alçak gerilimde 10, yüksek gerilimde 16 milimetrekare. Tam alüminyum için tabloda yalnız alçak gerilim değeri var: 21. Çelik-alüminyum için yalnız yüksek gerilim değeri var: 21 bölü 4. Çelik ve bronz iki gerilimde de 16. Tuzak şu: bakırın 10'u ile 16'sını yer değiştirmek.

AC-3 ve AC-4: kramptan ağır yanığa

Gelelim akımın vücuda etkisine; bu kez Topraklamalar Yönetmeliğine geri dönüyoruz. Yönetmeliğin Ek-C'si, sol elden iki ayağa akan alternatif akımın etkilerini bölgelere ayırıyor. Bugün ağır bölgelere bakıyoruz. AC-3'te genellikle organik hasar beklenmez, ama akım 2 saniyeden uzun sürerse kaslarda kramp ve nefes almada zorluk görülür. Akım ve süre arttıkça atriyel fibrilasyon, geçici kalp kasılmaları gibi bozulmalar da görülür; yönetmelik burada açıkça 'ventriküler fibrilasyon hariç' diyor. AC-4'te ise bunlara ek olarak kalpte ve solunumda tehlikeli etkiler ve ağır yanıklar meydana gelebilir.

Ventriküler fibrilasyon AC-4'te başlar

Ventriküler fibrilasyon olasılığı AC-4'ün alt bölgelerinde konuşuluyor: AC-4.1'de yaklaşık yüzde 5'e kadar, AC-4.2'de yüzde 50'ye kadar, AC-4.3'te yüzde 50'nin üzerinde. Bu b, c1, c2, c3 harfleri ne demek? Bunlar Ek-C'deki akım–zaman grafiğinin bölge sınırları, yani grafik üzerindeki çizgiler. Sabit bir miliamper değeri değiller; sınır akım, akımın ne kadar sürdüğüne göre değişiyor.

Doğru akımda bölgeler: DC-1'den DC-4'e

Doğru akımda da dört bölge var ama içerikleri birebir aynı değil. DC-1 2 miliampere kadar; genellikle tepki yok, yalnız devre açılıp kapanırken hafif karıncalanma olabilir. DC-2, 2 miliamperden b doğrusuna kadar; genellikle zararlı etki yok. Dikkat: DC-3'te alternatif akımdaki '2 saniyeden uzun akışta kramp ve nefes güçlüğü' ifadesi yer almıyor; yönetmelik yalnız genellikle organik hasar beklenmediğini ve kalp atışlarının iletiminde ve biçiminde bozulma olabileceğini söylüyor. DC-4'te ağır yanık gibi tehlikeli etkiler beklenir; fibrilasyon basamakları yine yüzde 5, yüzde 50 ve yüzde 50'nin üstü.

Çizelge-C.1: güvenli akım değil, hesap sınırı

Son konu Çizelge-C.1. Bu çizelge, yüksek gerilim tesislerinde izin verilen dokunma gerilimini hesaplamak için kullanılan, izin verilen en yüksek vücut akımını veriyor. Değerler, ventriküler fibrilasyon olasılığının yüzde 5'ten küçük kaldığı c2 eğrisinden alınıyor; yani güvenli ya da dayanılabilir akım anlamına gelmiyor. Hata süresi uzadıkça bu sınır düşüyor: 0,1 saniyede 750, 0,2 saniyede 600, 2 saniyede 60, 5 saniyede 51 miliamper. Bir de Ek-C notu: 10 milisaniyeden kısa akışlarda b doğrusundaki sınır 200 miliamper kabul ediliyor. Çizelgenin tamamını kaynak notuna yazdım.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanaklar: Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği (RG 21.08.2001/24500) m.4/e-3 (koruma sınıfları), Ek-C C.1 (dokunma gerilimi–vücut akımı), C.3–C.4 (akım etki bölgeleri), Çizelge-C.1; Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (RG 30.11.2000/24246) m.43-a/1 (çıplak iletkenler).
• Koruma sınıfı I notu: ikinci/kuvvetlendirilmiş yalıtıma sahip ya da küçük gerilimle işletilen işletme elemanlarına da sahip olabilir (Topraklamalar Yön. m.4/e-3-i, Not).
• Koruma sınıfı II notu: fonksiyon topraklaması için kullanılacak bir bağlantı yeri ile donatılmış olabilir; küçük gerilimle işletilen işletme elemanlarına da sahip olabilir (m.4/e-3-ii, Not).
• AG / YG tanımı: alçak gerilim etkin değeri 1000 V veya altı, yüksek gerilim 1000 V üstü fazlar arası gerilim (Kuvvetli Akım Yön. m.4-a/2-3).
• Örgülü iletken kuralları (m.43-a/1): hava hattındaki alüminyum iletkenler kesiti ne olursa olsun ve 16 mm² (dahil) üstü bakır iletkenler örgülü olmalı (iii); YG hava hatlarında yalnız örgülü iletken (v); kopma kuvveti AG'de en az 350 kg, YG'de en az 550 kg (vi); AG küçük aralıklı hatlarda 10 mm² bir telli veya örgülü bakır ya da iletkenlikçe eşdeğer iletken kullanılabilir (vii, tablo altı).
• Ek-C kapsamı: eğriler sol elden iki ayağa akan akım içindir; AC bölgeleri 15–100 Hz için Şekil-C.3'te verilmiştir. AC-1 0,5 mA'e, AC-2 0,5 mA'den b doğrusuna kadardır.
• Çizelge-C.1 tamamı: 0,05 s 900 · 0,1 s 750 · 0,2 s 600 · 0,5 s 200 · 1 s 80 · 2 s 60 · 5 s 51 · 10 s 50 mA (c2 eğrisi, ventriküler fibrilasyon olasılığı %5'ten küçük kabulü; YG dokunma gerilimi hesabı için).
• Düzeltme: bazı hap notlarda geçen "0,01 mA hissedilme sınırı", "15–25 mA'de kalp etkilenmez" ve "25–80 mA tahammül edilebilir akım" ifadelerinin yürürlükteki mevzuatta karşılığı yoktur; Ek-C'deki ilk sınır AC'de 0,5 mA, DC'de 2 mA'dir. Çizelge-C.1 değerleri de 'dayanılabilir akım' değil, YG dokunma gerilimi hesabındaki sınırdır.

Sık sorulan sorular

Koruma sınıfı I'de ek koruma önlemi nedir?

Kısımların sabit tesisattaki koruma iletkenine bağlanması.

Koruma sınıfı II'de ek önlem nedir?

İkinci veya kuvvetlendirilmiş yalıtım; koruma iletkeni bağlanamaz.

AG hava hattında çıplak bakır iletkenin en küçük kesiti?

10 mm² (YG hatta 16 mm²).

AC-3 bölgesinde hangi kalp etkisi görülmez?

Ventriküler fibrilasyon; atriyel fibrilasyon gibi bozulmalar görülebilir.

DC-3 bölgesinde akım ve süre artınca ne olabilir?

Kalp atışlarının iletiminde ve biçiminde bozulma; genellikle organik hasar beklenmez.

Çizelge-C.1 değerleri hangi eğriden alınır?

c2 eğrisinden; ventriküler fibrilasyon olasılığı %5'ten küçük kabulüyle.

10 ms'den kısa akımda b doğrusu sınırı kaç mA kabul edilir?

200 mA kabul edilir (alternatif ve doğru akımda).

Çizelge-C.1'de 0,2 s hata süresine karşılık gelen vücut akımı?

600 mA (0,1 s'de 750 mA).

Kaynaklar

• Topraklamalar Yön. m.4/e-3-i
• Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yön. m.43-a/1-vii
• mevzuat.gov.tr künye
• mevzuat.gov.tr künye