Kaynak Işınları: UV, Kızılötesi ve Parlak Işığın Zararları Nelerdir?

Ders notu: Kaynak Işınları: UV, Kızılötesi ve Parlak Işığın Zararları Nelerdir?

Kaynakta tehlike yalnız ark ışığı değil

Önce büyük resim. Kaynakta tehlike yalnız ark ışığı değil. Birinci grup havadaki kirleticiler: metal dumanı, toz, ozon, azot oksitler, karbon monoksit. Kapalı bir yerde kaynak yapıyorsanız gaz birikir, ortamdaki oksijen azalabilir. Sonra ışınım geliyor; ardından elektrik çarpması, yangın ve patlama. Bir de gürültü, titreşim, sıcaklık ve ergonomik zorlanma var. Bu derste ağırlığı ışınıma veriyoruz.

Ark enerjisinin yaklaşık %15'i ışın olarak yayılır

Kaynakta ark enerjisinin yaklaşık yüzde on beşi ışın olarak ortama yayılır. Bu ışının yüzde altmışı kızılötesi, yüzde otuzu görünür yani parlak ışık, yüzde onu morötesi. Akılda tutmak için altı, üç, bir deyin. Sınavda bu dört sayı birbirine karıştırılıyor: yüzde on beş, toplam enerjiden ışına giden pay; altmış, otuz ve on ise o ışının kendi içindeki dağılımı.

Parlak ışık (%30): göz kamaşır, retina da zarar görebilir

Görünür ışıkla başlayalım. Kaynak ışığı o kadar parlaktır ki gözün irisi onu yeterince hızlı kısamaz. Sonuç: geçici körleşme ve göz yorgunluğu. Ama iş geçici etkilerle bitmeyebilir; şiddetli ışık gözün retinasına da zarar verebilir. Kaynakçı özel filtreli maske ya da gözlük kullanır. Yakında çalışanları da unutmayın: kaynak yerinin çevresi ışın geçirmez perde ya da panolarla kapatılır; sarı, yeşil ve turuncu renkler yansımayı ve kamaşmayı azaltır.

Morötesi (%10): göz yüzeyi, deri ve ozon

Morötesinin payı küçük, yüzde on; ama hafife almayın. Kaynakçı gözü ya da ark gözü dediğimiz tablo morötesinden olur; tıptaki adı fotokeratit. Sınavda bu adla da karşınıza çıkabilir. Yoğun UV'ye kısa süre maruz kalmak bile yetebilir ve belirtiler hemen değil, saatler sonra çıkar: ağrı, yaşarma, kızarıklık, gözde kum varmış hissi, ışığa hassasiyet. Deride güneş yanığına benzer yanık yapar, uzun sürede deri kanseri riski doğar.

Kızılötesi (%60): zararsız değil, katarakt yapabilir

Gelelim en büyük paya, yüzde altmışlık kızılötesine. Bazı notlarda kızılötesinin fazla zararı olmadığı, iyi giyinmenin yettiği yazar; bu yanıltıcı. Kızılötesi göz merceğini ısıtır ve uzun vadede katarakt yapabilir. Katarakt, göz merceğinin bulanıklaşması ve buna bağlı görme zorluğu demek. Yani giysi kadar gözü korumak da şart.

Listede E-2: enfraruj ışınları ile katarakt

Bunun mevzuatta da karşılığı var. Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği'nin Ek-2'si meslek hastalıkları listesidir. E grubu, fizik etkenlerle olan hastalıklar. Bu grupta E-1 iyonlayıcı ışınlar, E-2 enfraruj ışınları ile katarakt, E-3 gürültü, E-5 titreşim. E-2'nin yükümlülük süresi 3 yıl. Listede örnek işler olarak ergimiş cam, dökümhane, haddehane ve ergitme fırınları sayılır.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak (meslek hastalığı): Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yön. (RG 11.10.2008/27021) m.18/1: meslek hastalıkları Ek-2'de beş grupta (A kimyasal maddeler, B meslekî cilt, C pnömokonyozlar ve solunum, D meslek bulaşıcı (m.18/1-ç), E fizik etkenler (m.18/1-d)). m.18/2: sol sütun hastalık ve belirtiler, orta sütun yükümlülük süresi, sağ sütun hastalık tehlikesi olan başlıca işler.
• E-2 sol sütun: lensin arka kutbundan başlayan bulanıklık, ön kapsüldeki yüzeysel lamellerin ayrılması, bulanıklığın bütün lense yayılması, görme zorluğu; yüz cildinde kahverengi-kırmızı pigmentasyon, telenjektaziler. Sağ sütunda kaynak işi adıyla sayılmaz; ergimiş cam, çelik yapımı ve dökümhaneler, haddehaneler, saç ve karpit yapımı, ergitme fırınları ve potalar sayılır.
• Diğer E başlıkları ve süreleri: E-1 iyonlayıcı ışınlar; E-3 gürültü sonucu işitme kaybı 6 ay; E-4 hava basıncındaki ani değişmelerle olan hastalıklar; E-5 titreşim sonucu kemik-eklem zararları ve anjönörotik bozukluklar 2 yıl.
• Görünür ışık ve retina: tez s.14 'Ark kaynağında oluşan şiddetli ışık gözdeki retinaya zarar verirken…'; TDI HS04-044C s.6 'The intense light associated with arc welding can cause damage to the retina of the eye'. ÇASGEM kitapçığı s.13 kalıcı görme kaybı olasılığından söz eder.
• Fotokeratit: tez s.14 'fotokeratit rahatsızlığına (welder's flash veya arc eye)'; belirtiler birkaç saat sonra.
• UV alt bantları (CCOHS): kaynak arkı 200–1400 nm yayar; UV-A 315–400, UV-B 280–315, UV-C 100–280 nm. UV-C ve UV-B'nin hemen tamamı korneada, UV-A mercekte tutulur. Uzun süreli UV de bazı kişilerde katarakt yapabilir; IARC, kaynak kaynaklı olanlar dahil UV'yi kanserojen sınıflar.
• ÇSGB İSGGM uzmanlık tezi (2014): UV radyasyonu yaklaşık kaynak akımının karesine bağlı artar; koruyucu gaz argonsa diğer gazlara göre daha çok UV oluşur (s.14). Elektron ışın kaynağında X ışını oluşur; TIG'de toryumlu tungsten elektrot parçaları radyoaktiftir (s.13–14). Tez, kapalı alanda DC kaynak makinesi tercihini, çalışmanın yazılı izin ve refakatçiyle yapılmasını önerir (s.24). UV pamuklu, yünlü ve sentetik kumaşları kısa sürede tahrip ettiğinden deri eldiven, kolluk ve deri önlük kullanılır (s.29). Ortam oksijeni hacimce %19,5'in altındaysa maske yerine dışarıdan temiz hava beslemeli sistem kullanılır (s.31).
• Kapalı alan ve oksijen yetersizliği: KKD Kullanılması Yön. Ek-3 4.1.1 'Yetersiz oksijen veya zararlı bir gazın bulunabileceği konteynırlar, kapalı alanlar…'; CCOHS Welding – Fumes and Gases: 'Oxygen Deficiency – Welding in confined spaces, and air displacement by shielding gas'.

Sık sorulan sorular

Ark enerjisinin yaklaşık ne kadarı ışın olarak yayılır?

Yaklaşık %15'i.

Yayılan ışında %60, %30 ve %10 hangi ışınlara ait?

Kızılötesi %60, görünür (parlak) ışık %30, morötesi %10.

Kaynakçı gözüne (ark gözü, fotokeratit) hangi ışın yol açar?

Morötesi (UV). Belirtiler saatler sonra çıkar; gözde kum hissi olur.

Kızılötesi göze ne yapar?

Göz merceğini ısıtır; uzun vadede katarakt yapabilir.

Parlak (görünür) ışığın göze etkisi nedir?

Kamaşma, geçici körleşme, yorgunluk; şiddetli ışık retinaya da zarar verebilir.

Meslek hastalıkları listesinde E-2 nedir?

Enfraruj ışınları ile katarakt; yükümlülük süresi 3 yıl.

Kaynakta ozonu hangi ışın oluşturur?

Morötesi (UV): havadaki oksijenle tepkimeye girer.

Kaynaklar

• ÇSGB İSGGM, Ö. Kaymaz, Kaynak İşlerinde İş Kazası ve İşe Bağlı Sağlık Problemlerine Neden
• Tez s.8
• KKD'lerin İşyerlerinde Kullanılması Hk. Yön.
• Tez Bölüm 5 Yangın; ÇASGEM
• CCOHS OSH Answers, Welding – Radiation and the Effects On Eyes and Skin: 'Visible light… c
• Tez s.14