Grizulu Ocakta Metan Ölçümü ve Yedek Fan; Madende Hava Hızı ve Gaz Sınırları

Ders notu: Grizulu Ocakta Metan Ölçümü ve Yedek Fan; Madende Hava Hızı ve Gaz Sınırları

Bir ocak ne zaman grizulu sayılır?

Peki ocak ne zaman grizulu sayılıyor? Yanıcı ya da patlayıcı ortam riski doğuracak miktarda metan çıkma ihtimali varsa. Bu ocaklarda bacalar, ani grizu boşalabilecek yönlerde ya da grizu bulunabilecek eski çalışma yerlerinde ilerletiliyorsa en az yirmi beş metre boyunda kontrol sondajı yapılıyor. Sondajda gaz çıkarsa iş durur, çalışanlar yeri terk eder, giriş kapatılır ve yetkililere haber verilir.

Grizulu ocakta ölçüm ne sıklıkla yapılır?

Ölçüm sıklığı tablosu. Havalandırma değerleri her vardiyada ölçülür, metan da bunlarla birlikte. Havada yüzde birden çok metan çıktıysa ölçüm durmaz; oran yüzde birin altına düşünceye kadar aralıksız sürer. Havalandırma planındaki istasyonlarda ise gerekli ölçümler en geç on günde bir yapılır. Dönüş havasında ve gazın birikebileceği yerlerde metan sürekli izlenir. Her vardiya ile on günü birbirine karıştırmayın; metan her vardiyada ölçülüyor.

Alt sınır 0,5, üst sınır 8 m/s

Hava hızında iki sınır var ve bu sınırlar yalnız grizulu ocaklara değil, tüm yeraltı ocaklarına uygulanıyor. Alt sınır: hava hızı saniyede yarım metreden, yani sıfır virgül beşten az olamaz. Üst sınır: insan ve malzeme taşınan kuyularda, lağımlarda, ana nefeslik yollarında, eğimli ve düz yollarda saniyede sekiz metreyi geçemez. Soru 'en çok' diyorsa sekiz, 'en az' diyorsa sıfır virgül beş.

Bu değerlerde çalışılmaz

Şimdi çalışmanın durduğu dört gaz değeri; bu tablo da tüm yeraltı ocaklarında geçerli. Oksijen yüzde on dokuzdan azsa, metan yüzde ikiden çoksa, karbondioksit yüzde sıfır virgül beşten çoksa, karbonmonoksit elli ppm'den çoksa orada çalışılmaz. Tek istisna, tehlikeyi gidermeye yönelik önleyici faaliyetler ve kurtarma çalışmaları. Dikkat: oksijende 'az', diğer üçünde 'çok' diyoruz; sınıra tam eşit değer sınırı aşmış sayılmaz.

Ana fana eşdeğer yedek fan, ayda bir test

Gelelim 2026 değişikliğine. 21 Temmuz 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan değişiklikle Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin bu kuralı yeniden yazıldı: her grizulu ocakta ana havalandırma fanına eşdeğer bir yedek fan bulunması gerekiyor. Ana fan herhangi bir nedenle durursa yedek fan derhal devreye girmeli. Bunun gerçekten çalıştığını gösteren test en geç ayda bir yapılıyor ve kayda alınıyor. Ayrıca ana fan, ana enerji dışında yedek güç sistemine de bağlı olmalı; bu son kural tüm yeraltı ocakları için. Bu değişiklikler yayımı tarihinde yürürlüğe girdi. Bir tarihi karıştırmayın: İşin Durdurulması Yönetmeliği'nde, kömür madeninde ana ve yedek fanın yedek güce bağlı olmamasını durdurma sebebi yapan yeni hüküm 30 Haziran 2027'de yürürlüğe girecek; yani henüz yürürlükte değil.

Tali fan durursa: derhal tahliye

Tali havalandırma kuralları da 21 Temmuz 2026 değişikliğiyle yeniden yazıldı. Tali havalandırma, yalnız ana hava akımına bağlı hazırlık ve kurtarma çalışmalarının yapıldığı yerlerde kullanılıyor. Tali fan devre dışı kalırsa o bölgedeki çalışanlar derhal tahliye ediliyor; uygun hava sağlanmadan kimse geri sokulmuyor. Ayrıca tali fanın yedeği, kelepçe ve tel gibi bağlantı elemanlarıyla birlikte, fanın hemen yanında kuruluma hazır bekliyor.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği (RG 19.09.2013/28770; son değişiklik RG 21.07.2026/33316), Ek-3 (yeraltı maden işlerinin yapıldığı işyerlerinde uygulanacak asgari özel hükümler).
• Kapsam ayrımı: hava hızı (8.3, 8.4), gaz sınırları (8.5) ve ana fanın yedek güce bağlanması (8.8) Ek-3'ün '8. Havalandırma' bölümünde, tüm yeraltı ocaklarında geçerlidir. Grizuluya özgü hükümler Ek-3'ün 10. bendindedir (10.1–10.4, 10.7, 10.13).
• Sınav kapsamı (ÇSGB İSGGM duyurusu, 09.04.2026): Aralık 2026 sınavında 01.09.2026'da yürürlükte olan hükümler esas alınır.
• Grizu tanımı: metanın havayla karışımı (m.4/1-ı).
• 2026 yeni tanımlar (m.4/1-t, u, ü, v): ana havalandırma fanı (ana vantilatör ya da ana aspiratör), tali havalandırma fanı, yedek güç sistemi (ana şebekeden bağımsız jeneratör vb.), yedek havalandırma fanı.
• Ek-3 8.8: ana fan, ana enerji sistemi dışında yedek güç sistemine de bağlı olur; bu enerji kaynaklarından biri durursa diğeri en kısa zamanda devreye girer (cümle 21.07.2026'da değişti, yayımı tarihinde yürürlükte). Karıştırmayın: İşin Durdurulması Yönetmeliği Ek-1 m.1(c)'nin yeni hâli ('yeraltı kömür madenlerinde ana ve yedek havalandırma fanının yedek güç sistemine bağlı olmaması' durdurma sebebi) 30.06.2027'de yürürlüğe girer; 01.09.2026 itibarıyla yürürlükte değildir.
• Ek-3 8.11/g (2026): havalandırma yönergesinde, grizulu ocakta tali fan arızalanırsa yedeğinin kurulum talimatı ve bu işte görevli çalışanlar yer alır.
• Ek-3 10.7.1: tali havalandırmada kısa devreyi önleyecek tedbir alınır; vantüpler antistatik ve alev yürütmez olur. 10.7.3: yedek tali fan kurulumundaki tedbirler sağlık ve güvenlik dokümanında belirtilir.

Sık sorulan sorular

Kontrol sondajı en az kaç metre boyunda yapılır?

En az 25 metre (Ek-3 10.2)

Grizulu ocakta havalandırma değerleri ne sıklıkla ölçülür?

Her vardiyada; metan ölçümü de bunlarla birlikte yapılır

Grizulu ocakta dönüş havasında metan nasıl izlenir?

Sürekli (Ek-3 10.3)

Grizulu ocakta havalandırma istasyonlarında ölçüm ne sıklıkla?

En geç 10 günde bir (Ek-3 10.4)

İnsan ve malzeme taşınan yollarda azami hava hızı?

Saniyede 8 metre (en düşük hız 0,5 m/s)

Hangi metan oranının üstünde yalnız kurtarma ve önleyici iş yapılır?

%2 (Ek-3 8.5)

Grizulu ocakta ana fan durursa yedek fan ne zaman devreye girer?

Derhal; yedek fan ana fana eşdeğerdir (Ek-3 10.13)

Tali fan devre dışı kalırsa ne yapılır?

Bölgedeki çalışanlar derhal tahliye edilir

Kaynaklar

• Maden İSG Yön. m.4/1-ı
• Maden İSG Yön. Ek-3 10.13
• ÇSGB İSGGM duyurusu, 09.04.2026
• İşin Durdurulması Yön. değiştiren yön. m.3/a