Maden Terimleri: Ayak, Baca, Baraj, Bür, Cep, Varagel, Ocak, Kademe

Ders notu: Maden Terimleri: Ayak, Baca, Baraj, Bür, Cep, Varagel, Ocak, Kademe

Hepsi tek maddede tanımlı

Önce kaynağı netleştirelim. Bu terimlerin hepsi tek bir yerde: Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, 19 Eylül 2013 tarihli Resmî Gazete, sayı 28770. Tanımlar 4. maddede. Benim önerim şu: her tanımın bir anahtar kelimesini yakalayın. Yerüstüyle bağlantısız kuyu dediğimde aklınıza bür, sığınma yuvası dediğimde cep, basamak dediğimde kademe gelsin. Sınavda tanımın tamamını değil, çoğu zaman bu anahtar kelimeyi görürsünüz.

Ayak üretim yeri, baca bir galeri

İlk ikili: ayak ve baca. Ayak, maden içinde iki galeri arasında cephe halinde üretim yapılan yer. Yani üretimin yapıldığı cephe. Baca ise maden içerisinden sürülen galeri. Burada bir tuzak var: günlük dildeki baca aklımıza duman bacasını getirir. Maden mevzuatında öyle değil; baca, madenin içinde sürülen bir galeridir. Ayak üretim yeri, baca galeri; böyle ayırın.

Bür yüzeye çıkmaz, baraj tehlikeyi keser

İkinci ikili: bür ve baraj. Bür, yerüstüyle bağlantısı olmayan kuyu. Yani yeraltında kalan, yüzeye çıkmayan kuyu. Sorunun içinde “yerüstüyle bağlantısı olmayan” ifadesini gördüğünüz an cevap bür. Baraj ise yeraltında yangın, su, zararlı gaz ve diğer tehlikeleri önleyici engeller. Barajı bir set gibi düşünün: tehlikenin önünü kesiyor.

Cep: çalışanın sığındığı yuva

Şimdi cep. Yönetmeliğin tanımı uzun ama mantığı basit. Galeri, varagel ve vinçlerin dip ve başlarında, ara katlarında ve ızgaralarda görevli çalışanlar ile ateşleme görevlileri korunmak için bir yere sığınabilmeli. İşte serbestçe sığınabilecekleri biçimde yapılan bu yuvalara cep diyoruz. Cep ile barajı birbirine karıştırmayın. Cep, insanın sığındığı yer; baraj, tehlikeyi önleyen engel.

Varagel: ağırlıkla çalışan eğimli taşıma

Varagel bir taşıma yeri ve tanımında dört unsur var. Bir: dolu araba aşağıya inerken boş araba yukarıya çıkar. İki: bu, karşılıklı ağırlık esasına dayanır. Üç: eğimli bir düzey üzerinde yapılır. Dört: fren ve halat kullanılır. Yani inen dolu arabanın ağırlığı, boş arabayı yukarı çekiyor. Bu dört unsuru hatırlarsanız varageli hiçbir şıkla karıştırmazsınız.

Ocak geniş bir kavram, kademe açık işletmede

Son ikili: ocak ve kademe. Ocak, çok geniş tanımlanmış bir kavram. Kuyuları, giriş çıkış yollarını, yeraltındaki bütün kazıları, pasanın çıkarıldığı yatımlı ve düz galerileri, üretim yerlerini, çıkarma, taşıma ve havalandırma tesislerini, yeraltında enerjinin sağlanması ve iletilmesinde kullanılan sabit tesisleri kapsıyor. Açık işletmelerde de giriş çıkış yolları, tüm maden kazıları ve pasanın döküldüğü döküm sahaları ocağa dahil. Yani açık işletmede yalnız döküm sahası değil, yollar ve kazılar da ocak sayılıyor. Kademe ise açık işletmelerde belirli aralık, kot ve eğimlerle oluşturulan basamak şeklindeki çalışma yerleri. Dikkat: yönetmelik kademeyi açık işletmeler için tanımlıyor; iki galeri arasında cephe halinde üretim yapılan yer ise ayak.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Tanımların tamamı Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği m.4/1'dedir: ayak (c), baca (ç), baraj (d), bür (e), cep (f), kademe (i), ocak (m), varagel (s).
• Ek-3 3.4: Yaya yolu bırakılamıyorsa ve taşıma sırasında çalışanların geliş-gidişine veya çalışmasına izin verilmişse, yolların yan duvarlarında uygun aralıklarla en az iki kişinin sığabileceği cepler yapılır; cepler boş, temiz ve kolayca görünür tutulur. Taşımanın bantlarla yapıldığı yollar bu hükmün dışındadır.
• Ek-2 1.4: Çalışma yapılan her kademeye ait en az bir çalışma yolu olur.
• Ek-3 4.6: Freno (varagel üzerinde taşımayı sağlayan sistem) ve vinçlerle taşıma yapılırken vinç ve varagellerle taşıma yapılan yollardan yürüyerek iniş çıkış yasaktır; buralara ancak taşıma durdurulduğunda ve saççının izni alınarak girilir.
• Ek-3 9.1 (c)-(ç): Tıkanmış kömür, bür ve siloların açılmasında ve kapatılmış yangın barajlarının açılmasında patlayıcı madde kullanılmaz.
• Ek-1 5.4.6: Barajların arkasındaki oksijen, metan, karbonmonoksit, hidrojensülfür vb. ocak gazları ile sıcaklık 10 günde bir, değişiklik tespit edilirse sürekli ölçülür ve kayda alınır.
• Ek-1 6.11: Ateşleyici, patlamamış patlayıcıyı zararsız hale getiremezse bacadaki çalışmayı durdurur ve bacayı sonraki vardiya ateşleyicisine teslim eder.
• 21.07.2026 tarihli ve 33316 sayılı RG ile m.4'e (t)-(v) bentleri eklendi: ana havalandırma fanı, tali havalandırma fanı, yedek güç sistemi, yedek havalandırma fanı.

Sık sorulan sorular

Yerüstüyle bağlantısı olmayan kuyuya ne denir?

Bür (Maden İSG Yön. m.4/e)

İki galeri arasında cephe halinde üretim yapılan yer?

Ayak (m.4/c)

Maden içerisinden sürülen galeriye ne denir?

Baca (m.4/ç)

Yangın, su ve zararlı gaza karşı yeraltındaki engel?

Baraj (m.4/d)

Çalışan ve ateşleme görevlilerinin sığındığı yuva?

Cep (m.4/f)

Dolu araba iner, boş araba çıkar: bu taşıma yeri?

Varagel: karşılıklı ağırlık, eğimli düzey, fren ve halat (m.4/s)

Açık işletmede basamak şeklindeki çalışma yeri?

Kademe (m.4/i)

Açık işletmedeki döküm sahaları hangi tanıma girer?

Ocak (m.4/m)

Kaynaklar

• Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği, yayım bilgisi tablosu