Madende H₂S Sınırı, Eleme Tesisi Mesafesi, Metan %1,5 ve Şev Açısı Kaç?

Ders notu: Madende H₂S Sınırı, Eleme Tesisi Mesafesi, Metan %1,5 ve Şev Açısı Kaç?

8 saatte en çok 20 ppm hidrojen sülfür

Bu dersin ilk sayısı hidrojen sülfür: sekiz saatlik çalışma için izin verilen en yüksek değer yirmi ppm, yani yüzde sıfır virgül sıfır sıfır iki. Dikkat edin, yönetmelik burada çalışılmaz demiyor, sekiz saatlik izin değeri veriyor. Karbonmonoksitte ise elli ppm'den çok olan yerde önleyici faaliyet ve kurtarma dışında çalışılmıyor. Elli karbonmonoksit, yirmi hidrojen sülfür.

Hava giriş kuyusuna 80 metre

İkinci sayı seksen metre. Tozun havaya karışmasını önleyen tedbir alınmadıkça, ocak dışında hava giriş kuyusuna seksen metreden yakın eleme ve ayıklama tesisi kurulmuyor. Aynı bentte bir hüküm daha var: hava giriş kuyusundan kömür tozu girmesini önleyecek tedbirler yerüstünde alınıyor.

Metan %1,5'u geçince gerilim kesilir

Şimdi metan eşikleri. Genel havasında metan yüzde bir buçuğu geçen yerlerde iletkenlerin ve elektrikli aygıtların gerilimi derhal kesiliyor ve şartlar düzelmeden yeniden verilmiyor. İstisna, birinci grup teçhizatın M1 kategorisindeki ekipmanlar; birinci grup, yeraltı kömür ocaklarında kullanılan teçhizatın grubu. Aynı hava akımından yararlanan ayaklarda metan en çok yüzde bir buçuk, bunların bağlandığı hava dönüş yollarında yüzde bir. Yüzde ikiden çok metan varsa da önleyici faaliyet ve kurtarma dışında çalışılmıyor.

Ateşleyici iki kez ölçer

Patlatmada ateşleyici iki kez ölçüm yapıyor. Burada lağım deliği, patlayıcı madde konan delik demek; tanımdaki lağım ise taşta sürülen galeri, karıştırmayın. Grizulu ocakta ateşleyici lağım deliklerini doldurmadan önce yirmi beş metre yarıçapındaki alanda, özellikle tavandaki boşluklarda ölçüyor; yüzde bir veya üstü metan varsa lağımlar doldurulmuyor. Doldurduktan sonra, ateşlemeden önce ölçümü tekrarlıyor: metan yüzde birin altındaysa ateşliyor, üstündeyse yüzde birin altına düşene kadar bekliyor. Ateşlemede sayı yüzde bir; bir buçuk değil.

Taş tozu olabildiğince şu nitelikte olur

Kömür tozunun yanma ve patlama etkisine karşı ocağa taş tozu serpiliyor. Bu taş tozu olabildiğince nem tutmayacak, silis içermeyecek, içinde yüzde bir buçuktan çok organik madde bulunmayacak ve sağlığa zararlı olmayacak. Dikkat: burada yüzde bir buçuk organik madde sınırı; metandaki bir buçukla karıştırmayın.

Elle kazı ve yükleme yapılan açık ocakta 3 m ve şev

Son konu açık ocaklar. Elle kazı ve yükleme yapılan açık ocaklarda kademe yüksekliği üç metreyi geçemiyor. Şev açısı sağlam arazide altmış dereceyi geçemiyor. Çöküntülü ve ezik arazide, kum, çakıl ve dere tortuları olan yerlerde, killi tabakalarda, ayrışmış kalkerlerde, parçalanmış volkanik taş ve tüflerde kırk beş. Kaygan ve sulu yerlerde otuz. Kil, kum, çakıl, dere tortusu da kırk beş; otuz yalnız kaygan ve sulu yerler. Killi zemini kaygan sanıp otuzu seçmeyin.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak: Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG 19.09.2013/28770; son değişiklik RG 21.07.2026/33316). Ek-1 genel hükümler, Ek-2 yerüstü, Ek-3 yeraltı maden işleri.
• 45° grubu: çöküntülü ve ezik arazi, kum-çakıl-dere tortulu yerler, killi tabakalar, ayrışmış kalkerler, parçalanmış volkanik taş ve tüfler; killi tabaka 30° değil 45° (Ek-2, 1.11). Şev açısı jeolojik ve yapısal özellikler de dikkate alınarak belirlenir; şev, kademe, alın ve yüzlerindeki eğimdir (m.4).
• Ocak havasının diğer sınırları (önceki ders): havasında %19'dan az oksijen, %0,5'ten çok karbondioksit ve diğer tehlikeli gazlar bulunan yerlerde de önleyici faaliyet ve kurtarma dışında çalışılmaz (Ek-3, 8.5).
• Grizulu ocakta ölçüm: yanıcı veya patlayıcı ortam riski doğuracak miktarda metan çıkma ihtimali olan yerler grizulu kabul edilir (Ek-3, 10.1); havalandırma değerleri her vardiyada ölçülür, havada %1'den çok metan tespitinde ölçümler oran %1'in altına düşene kadar aralıksız sürer (Ek-3, 10.3); istasyon ölçümleri en geç 10 günde bir yapılır (Ek-3, 10.4).
• Kömür tozu ve ateşleme: kömür tozu bulunan ocaklarda lağım delikleri doldurulmadan önce taş tozu serpmek, sulamak gibi tedbirler alınır (Ek-3, 10.18); bozulmuş veya çamurlaşmış taş tozu birikintileri ocaktan dışarı çıkarılır (Ek-3, 11.6).
• Hava giriş kuyusu: kuyular ve çevreleri belirli aralıklarla toz birikintilerinden temizlenir (Ek-3, 8.10).
• Açık ocak: kademe alınlarını askıya alarak (ters ıskarpa) çalışmak yasaktır (Ek-2, 1.10).
• Yeraltı çalışma planları: üç boyutlu hazırlanır (Ek-3, 1.1), en geç ayda bir güncelleştirilir ve işyerinde bulundurulur (Ek-3, 1.2).

Sık sorulan sorular

CO 50 ppm'den çoksa çalışılmaz. H₂S'de 8 saatlik en yüksek değer?

20 ppm (%0,002) — Ek-3, 8.5

Toz tedbiri yoksa eleme tesisi hava giriş kuyusuna en az kaç m uzak?

80 metre — Ek-3, 8.10

Genel havada metan yüzde kaçı geçince elektrik gerilimi kesilir?

%1,5 — M1 kategorisindeki I. Grup teçhizat hariç (Ek-3, 10.15)

Aynı hava akımındaki ayaklarda metan en çok yüzde kaç olabilir?

%1,5; bunların bağlandığı hava dönüş yollarında %1 (Ek-3, 10.11)

Ateşleyici lağımı doldurmadan önce hangi alanda ölçüm yapar?

25 m yarıçapta; %1 veya üstü metanda lağım doldurulmaz (Ek-3, 10.17)

Taş tozunda en çok ne kadar organik madde olabilir?

%1,5 — ayrıca olabildiğince nem tutmaz, silis içermez (Ek-3, 11.6)

Elle kazı ve yükleme yapılan açık ocakta kademe yüksekliği en çok?

3 metre — Ek-2, 1.11

Elle kazı-yüklemeli açık ocakta şev: sağlam / ezik / kaygan-sulu?

60° / 45° / 30°; killi tabaka, kum, çakıl, dere tortusu da 45° (Ek-2, 1.11)

Kaynaklar

• Maden İSG Yön. Ek-3, 8.5