Yangın Tüpü Kullanırken 5 Doğru-Yanlış, BLEVE ve Isı Yayılımı

Ders notu: Yangın Tüpü Kullanırken 5 Doğru-Yanlış, BLEVE ve Isı Yayılımı

Nerede durup nereye sıkacaksınız?

İlk üç kural nerede duracağınız ve nereye sıkacağınızla ilgili. Bir: rüzgâra karşı durmayın, rüzgârı arkanıza alın. İki: alevin üstüne ya da arkadan sıkmayın; yangının size yakın olan önünden başlayın, sağa sola tarayarak yangının çıkış noktasına, yani dibine yöneltin. Üç: yukarıdan damlayan, akan bir yanıcı madde varsa aşağıdan değil, yukarıdan aşağıya, damlamanın başladığı noktadan müdahale edin. Kısacası: rüzgâr arkada, yüz yangında, hedef dipte.

Cihazlar mümkünse aynı anda, gözünüz yangında

Dördüncü kural: elinizde birden fazla söndürücü varsa, imkân olduğunda bunları peş peşe değil, aynı anda kullanın. Tek başınıza müdahale ediyorsanız ve ilk cihaz yetmediyse ikinci cihazı kullanın ya da yardım isteyin. Beşinci kural: alev görünmüyor diye alanı terk etmeyin. Yangının tamamen söndüğünden emin olmadan ayrılmıyoruz, çünkü sönmüş görünen yangın yeniden tutuşabilir.

Jet yangını mı, havuz yangını mı?

Şimdi iki özel yangın türü: jet yangını ve havuz yangını. Jet yangını: basınç altındaki bir gaz ya da sıvı kaçağı belirli bir yöne fışkırarak yanar; kırık bir gaz borusundan fışkıran gazın tutuşmasını düşünün. Havuz yangını ise farklı: sızan yanıcı sıvı yerde birikir, yüzeyinden buharlaşan yakıt yanar; tanktan sızan ham petrolün tutuşması buna bir örnek. Jet fışkırır, havuz birikir.

BLEVE ve UVCE: kap mı patlıyor, bulut mu?

İki kısaltma: BLEVE ve UVCE. BLEVE, kaynayan sıvı genleşen buhar patlaması. İçinde basınç altında sıvılaştırılmış gaz bulunan tank ısınıp yırtılınca basınç düşer, sıvı aniden kaynayıp genleşen buhara dönüşür ve kabı patlatır. UVCE ise sınırlandırılmamış buhar bulutu patlaması: büyük bir gaz kaçağı havayla karışıp geniş bir bulut oluşturur, bu bulut bir tutuşma kaynağına değince patlar. Kısaca: BLEVE'de kap patlar, UVCE'de açık alandaki bulut.

Isı üç yolla taşınır

Son konu, ısının yayılması. Isı üç yolla taşınır. Kondüksiyon, yani iletim: ısı, akmayan, durağan bir maddenin içinden temasla geçer; ocağın sıcak yüzeyinden tencerenin dibine geçen ısıyı düşünün. Konveksiyon, yani taşınım: ısı hava, duman gibi akışkanların hareketiyle taşınır. Radyasyon, yani ışınım: ısı ışınla, elektromanyetik dalgayla yayılır. Ezber cümlesi: kondüksiyon temas, konveksiyon akışkanın hareketi, radyasyon ışın.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Dayanak türü: Söndürücü kullanım kuralları, özel yangın/patlama türleri ve ısı aktarımı Türk mevzuatında (BYKHY dahil) madde olarak tanımlanmaz; bu ders kurum talimatları (İTÜ ETL_ISG018, Gazi KDDB.TL.0019, Sivas Cumhuriyet Üniv. T-25), DGUV Information 205-039 ve teknik kaynaklara (HSE, INSST NTP 321, OpenStax) dayanır.
• Kısa atım mı, sonuna kadar mı? DGUV 205-039 kesik kesik sıkmayı ve yeniden tutuşmaya karşı yedek bırakmayı önerir; İTÜ ETL_ISG018 ve Sivas Cumhuriyet Üniv. T-25 talimatları ise cihazın dolum malzemesi bitene kadar kullanılmasını ister.
• Kullanılan cihaz: Bir kez kullanılmış söndürücü yerine geri asılmaz; yeniden doldurulup kontrol edilmelidir (DGUV 205-039). Dolum için alınan cihazların yerine servis firması aynı özellikte ve aynı sayıda kullanıma hazır cihazı geçici olarak bırakır (BYKHY m.99/7).
• Alev değil yanan madde: Söndürücü alevlere değil yanan maddeye yöneltilir (DGUV 205-039); kurum talimatlarında 'alevin altına/dibine tutun' diye geçer.
• BLEVE + ateş topu: BLEVE'de açığa çıkan gaz yanıcıysa ve bir tutuşma kaynağına değerse ateş topu da oluşabilir (NFCC). BLEVE her zaman yangın içermez.
• Tırmanma: Jet yangınının yüksek ısı akısı, temas ettiği yapı, tank veya boruların hasar görmesine ve olayın büyümesine yol açabilir (HSE, Jet Fires).
• Jet yangını yalnız gazla olmaz: Gaz, iki fazlı karışım ve sıvı basınçlı kaçaklarından da çıkabilir (HSE). Doğal gaz, propan ve hidrojen tipik örneklerdir (Gexcon).
• Tank yangını, havuz yangınının özel bir hâli sayılır (Gexcon, Types of fires).

Sık sorulan sorular

Söndürücüyü alevin neresine yöneltirsiniz?

Önden başlayıp tarayarak yangının çıkış noktasına, yani dibine.

Yukarıdan damlayan yanıcı sıvı yangını nasıl söndürülür?

Yukarıdan aşağıya, damlama noktasından başlayarak.

Elinizde birden fazla söndürücü varsa?

Mümkünse peş peşe değil, aynı anda kullanılır.

Kırık borudan basınçla fışkıran gazın yanması hangi yangındır?

Jet yangını.

Sızan yanıcı sıvı yerde birikip buharı yanıyorsa hangi yangındır?

Havuz yangını.

BLEVE'nin Türkçe karşılığı nedir?

Kaynayan sıvı genleşen buhar patlaması.

UVCE nedir?

Sınırlandırılmamış buhar bulutu patlaması: gaz-hava bulutu tutuşunca patlar.

Isının katı cisim içinden temasla geçmesine ne denir?

Kondüksiyon (iletim).

Kaynaklar

• Gazi Üniv. KDDB.TL.0019 m.2.8
• İTÜ ETL_ISG018 m.4
• Sivas Cumhuriyet Üniv. Yıldızeli MYO T-25 m.3
• MEB yangın tüpü kullanma talimatı m.6
• DGUV Information 205-039 'Feuerlöscher richtig einsetzen'
• HSE Offshore, Jet Fires – Background