Yangının Evreleri, Söndürme Yöntemleri ve Yanma Çeşitleri Nelerdir?

Ders notu: Yangının Evreleri, Söndürme Yöntemleri ve Yanma Çeşitleri Nelerdir?

Yangının üç evresi

Yangın üç evrede ilerler. Birincisi başlangıç evresi: yangın ilk tutuşan maddeyle sınırlıdır, az miktarda gaz ve biraz ısı çıkar. İkincisi yayılma evresi; bunun bir adı daha var: kararlı halde yanma. Burada bol oksijen vardır, alev ve ısı yayılır, bol miktarda yanıcı ve zehirli gaz açığa çıkar. Üçüncüsü korlaşma evresi, diğer adıyla içten yanma. Alevler azalır, duman ve gaz artar, oksijen gittikçe azalır. Tam bu evrede dikkat: kapıyı açıp içeri hava sokarsanız geri tepme, yani backdraft denilen tehlikeli durum ortaya çıkabilir. Eşleştirmeyi aklınızda tutun: kararlı halde yanma yayılma, içten yanma korlaşma.

Evre adı değil, ne görüldüğü sorulursa

Şimdi bir sınav tuzağı. Kaynaklar yangının oluşum safhalarını bir de fark edilen belirtilere göre sıralar: ilk aşamada koku, ikinci aşamada duman, üçüncü aşamada alev. Yani soru evrenin adını soruyorsa başlangıç, yayılma, korlaşma diyeceksiniz; yangının ilk aşamasında ne görüldüğünü soruyorsa cevap kokudur, alev değil.

Dört yöntem, her biri bir unsuru keser

Yanma için yanıcı madde, ısı ve oksijen birlikte bulunmalı; yanmanın sürmesini de kimyasal zincirleme tepkime sağlar. Söndürme yöntemlerinin her biri bu unsurlardan birini ortadan kaldırır. Soğutma ısıyı alır; en tanıdık örnek su ile soğutma. Boğma oksijeni keser: üstünü örtmek, karbondioksit ya da köpük. Yakıtı giderme yanıcı maddeyi ortadan kaldırır; yangını besleyen akaryakıt vanasını kapatmak gibi. Dördüncüsü zincirleme reaksiyonu engelleme: kuru kimyevi toz, kimyasal tepkimeyi keserek söndürür.

Yavaştan patlamaya: dört yanma çeşidi

Yanma çeşitleri de dört tane. Yavaş yanmada yanıcı buhar ya da gaz çıkmaz; demirin, bakırın oksitlenmesi buna örnektir. Kendi kendine yanma, yavaş yanmanın zamanla hızlı yanmaya dönüşmesidir: bitkisel yağlı maddeler oksitlenirken ısı biriktirir ve bir noktada kendiliğinden tutuşur. Hızlı yanmada yanmanın bütün belirtileri vardır: alev, ısı, ışık ve korlaşma. Son olarak parlama-patlama şeklinde yanma: parlama benzin gibi kolay ateş alan maddelerde görülür, patlamada ise maddenin tamamı bir anda yanar.

Ortak yanma gazları CO₂ ve CO, gerisi maddeye bağlı

Peki yangında ne çıkar? Ortak yanma gazları karbondioksit ve karbonmonoksittir. Bunların dışındaki gazlar yanan maddenin cinsine göre değişir: plastik yanarken hidrojen siyanür ve hidroklorik asit, kauçuk yanarken kükürtdioksit çıkabilir. Karbonmonoksitin özelliğini de not edin: renksiz ve kokusuzdur, uyarı vermeden zehirler.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Flashover (alev topu, ani tam tutuşma): yükselen sıcak hava odada dolaşarak ortamdaki yanmamış gazları ve bütün yanıcı maddeleri tutuşma sıcaklığına çıkarır; hepsi bir anda tutuşur. Yayılma evresinde sıcaklık daha çok yukarıda toplandığından yere yakın yerler daha az tehlikelidir. (Isparta Uyg. Bil. Üniv. Sütçüler MYO yanma ve yangın bilgisi ders sunumu, 2017, bölüm 4.2)
• Backdraft (geri tepme): korlaşma evresinde oksijen yetersiz olduğundan tam yanma olmaz; ortamda ısı ve yanmamış karbon parçacıkları vardır, kapı açılır ya da cam kırılırsa içeri giren hava tehlikeye yol açar. (Isparta Uyg. Bil. Üniv. Sütçüler MYO yanma ve yangın bilgisi ders sunumu, 2017)
• Söndürme alt yöntemleri: soğutarak söndürme: su ile soğutma, yanıcı maddeyi dağıtma, kuvvetli üfleme; havayı kesme, yani boğma yöntemi (oksijeni yok etme veya oranını düşürme): örtme, boğma, oksijeni azaltma; yanıcı maddeyi ortadan kaldırma: yanıcıyı ısıdan ayırmak, ara boşluk meydana getirmek. (Batman Üniversitesi Sivil Savunma Uzmanlığı yangın söndürme ve önleme eğitimi)
• Kuru kimyevi toz yangını boğarak, soğutarak ve zincirleme yanma olayını kesintiye uğratarak söndürür. (Batman Üniversitesi Sivil Savunma Uzmanlığı yangın söndürme ve önleme eğitimi); OSHA da toz söndürücünün yakıtı ince bir tabakayla kapladığını ve kimyasal tepkimeyi kestiğini belirtir (OSHA eTool, Extinguisher Basics).
• Yavaş yanma: yeterli oksijen olmadığında canlıların solunumu da bir tür yavaş yanma olarak örneklenir. Hızlı yanma: parafin ve mum önce sıvı, sonra buhar haline geçerek; naftalin doğrudan buhar çıkararak yanar. Patlama: maddenin cinsi, birleşimi, şekli, büyüklüğü ve oksijen oranı belirleyicidir. (Batman Üniversitesi Sivil Savunma Uzmanlığı yangın söndürme ve önleme eğitimi)
• Karbonmonoksit hemen her yangında ortaya çıkar; kan zehiridir, hemoglobinle birleşerek kandaki oksijen taşıyıcıyı yok eder. (Isparta Uyg. Bil. Üniv. Sütçüler MYO yanma ve yangın bilgisi ders sunumu, 2017, bölüm 5.3)
• Maddeye göre çıkan gazlar: ahşap, kâğıt, pamuk: CO, formaldehit, formik asit; plastik: CO, HCl, HCN, azot oksitler; kauçuk: CO, SO₂, H₂S; ipek: amonyak, HCN. (Isparta Uyg. Bil. Üniv. Sütçüler MYO yanma ve yangın bilgisi ders sunumu, 2017, bölüm 5.4)

Sık sorulan sorular

Yangının üç evresi sırasıyla nedir?

Başlangıç → yayılma (kararlı halde yanma) → korlaşma (içten yanma)

“İçten yanma” hangi evrenin diğer adıdır?

Korlaşma evresi: alev azalır, duman ve gaz artar

Yangının ilk aşamasında ne görülür?

Koku; ardından duman, en son alev

Boğma yöntemi yangının hangi unsurunu ortadan kaldırır?

Oksijeni; örtme, CO₂ veya köpükle hava teması kesilir

Zincirleme reaksiyonu engelleyen söndürücüye örnek?

Kuru kimyevi toz (KKT): kimyasal tepkimeyi keser

Demirin oksitlenmesi hangi yanma çeşidine örnektir?

Yavaş yanma

Patlama şeklinde yanmayı ne ayırır?

Maddenin tamamı bir anda yanar

Korlaşma evresinde kapıyı açmak neden tehlikelidir?

İçeri giren hava geri tepmeye (backdraft) yol açabilir

Kaynaklar

• Isparta Uyg. Bil. Üniv. Sütçüler MYO yanma ve yangın bilgisi ders sunumu
• Batman Üniversitesi Sivil Savunma Uzmanlığı yangın söndürme ve önleme eğitimi, slayt 12 Ya
• OSHA eTool Portable Fire Extinguishers, Extinguisher Basics: 'The chemical reaction that i
• CDC Carbon Monoxide Poisoning Basics: 'an odorless, colorless gas that kills without warni
• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik m.4/1-vv ve m.99