Somut ve Soyut Norm Denetimi Nedir? İptal Davası ve İtiraz Yolu Farkı

Ders notu: Somut ve Soyut Norm Denetimi Nedir? İptal Davası ve İtiraz Yolu Farkı

Fark tek soruda: ortada dava var mı?

Normlar piramidini önceki derslerde gördük: en tepede Anayasa var, altındaki kurallar ona aykırı olamaz. Peki bunu kim denetliyor? Anayasa Mahkemesi. Ayrımı tek soru yapıyor: ortada görülmekte olan bir dava var mı? Dava gerekmiyorsa soyut norm denetimi, yani iptal davası: kurala, belli bir olaydan bağımsız olarak bakılır. Davayı Cumhurbaşkanı, yüz yirmi milletvekili ya da Mecliste en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu açar. Mahkemede görülen bir dava varsa somut norm denetimi, yani itiraz yolu: Anayasa Mahkemesine davaya bakan mahkeme başvurur. Şunu da bilin: soyut ve somut, öğretideki adlar. Anayasa metninde iptal davası ve aykırılığın diğer mahkemelerde ileri sürülmesi diye geçer.

Hangi norm hangi yoldan denetlenir?

Önce iki terim. Şekil, kuralın kabul usulüne bakar: kanunda son oylama gereken çoğunlukla yapıldı mı? Esas ise kuralın içeriğine bakar. Şimdi tabloyu satır satır okuyalım. Anayasa değişikliği yalnızca şekil yönünden iptal davasına konu olur; esastan da, itirazla da götürülemez. Kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi her iki yola da girer, ama mahkemede yalnız esas tartışılır, çünkü şekil bozukluğu mahkemelerce ileri sürülemez. TBMM İçtüzüğü şekil ve esastan iptal davasına konu olur, itiraz yoluna giremez. Kararnamedeki olağanüstü dönem istisnasına birazdan geleceğiz. Sınav için özet: itiraz yolunda yalnız iki norm var, kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi.

Kim açar, kaç günde açar?

Şimdi kim açar, kaç günde açar? Anayasa değişikliğinde ve kanunda şekil davası için süre on gün; bunu yalnız Cumhurbaşkanı ya da Meclis üyelerinin beşte biri, yani altı yüzün beşte biri yüz yirmi milletvekili isteyebilir. Parti grupları burada yok. Kanunun esasına karşı süre altmış gün. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve İçtüzükte ise şekil de esas da altmış gün. Bu altmış günlük davaların hepsinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu da açabilir. Süre, Resmî Gazetede yayımdan başlar.

Mahkeme iddiayı ciddi bulursa ne olur?

Diyelim bir mahkemede dava görülüyor. Hâkim, uygulayacağı kanunu Anayasaya aykırı görüyor; ya da taraflardan biri aykırılık iddia ediyor ve hâkim bunu ciddi buluyor. Mahkeme davayı geri bırakır ve Anayasa Mahkemesine başvurur. Anayasa Mahkemesi, iş kendisine geldikten sonra beş ay içinde kararını verir ve açıklar. Bu süre geçer de karar çıkmazsa mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır. İddia ciddi görülmezse ne olur? Bu kez temyiz mercii, iddiayı esas hükümle birlikte karara bağlar.

İptal davasına da itiraza da kapalı olanlar

Bazı düzenlemeler Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine götürülemez. Bunlar ne iptal davasına ne itiraz yoluna konu olur. Birincisi, olağanüstü hal ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri: şekil ve esas bakımından dava açılamaz. İkincisi, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar. Üçüncüsü, Anayasanın yüz yetmiş dördüncü maddesinde sayılan inkılap kanunlarının, yedi Kasım bin dokuz yüz seksen ikide yürürlükte olan hükümleri.

Dört süreyi karıştırmayın

Sayıları toplayalım. On gün: şekil davası, Anayasa değişikliği ve kanun için. Altmış gün: kanunun esası; kararname ve İçtüzükte şekil ve esas. Beş ay: itirazda Anayasa Mahkemesinin karar süresi. Bu bir başvuru süresi değil; itiraz yoluna başvuruda süre kısıtlaması yok. On yıl: Anayasa Mahkemesi işin esasına girerek reddettiyse, kararın Resmî Gazetede yayımından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmü için itiraz başvurusu yapılamaz. Tuzak şurada: on gün iptal davası süresi, on yıl ise itiraz başvurusu yasağı. Biri günle, öteki yılla ölçülür.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Sık karıştırılan iki ifade: Anayasa Mahkemesi itirazda 5 ay içinde "görüş bildirmez", "kararını verir ve açıklar" (m.152/3). 10 yıllık yasak da her ret kararı için değil, "işin esasına girerek verdiği red kararı" içindir; yasaklanan, aynı kanun hükmü için itiraz başvurusudur (m.152/4; 6216 m.41/1).
• İtiraz yolunda başvuru süresi yoktur: İptal davası hakkı 10 ve 60 günlük sürelerde düşer; itiraz yoluna başvuruda süre kısıtlaması yoktur. 5 ay başvuru süresi değil, Anayasa Mahkemesinin karar süresidir (m.148/2, m.151, m.152/3).
• Şekil bozukluğu mahkemede: Kanunun yayımından 10 gün sonra şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz, def'i yoluyla da ileri sürülemez (m.148/2). Bu iddia mahkemelerce ileri sürülemez (6216 m.36/4). Şekil davaları öncelikle incelenir (6216 m.36/3).
• Parti grupları (m.150; 6216 m.35, m.38): TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubundan her biri dava açabilir. Üye sayısında eşitlik varsa son genel seçimdeki geçerli oy sayısına bakılır. Grup, grup genel kurulunun üye tam sayısının salt çoğunluğuyla karar alır.
• İtirazda süre ayrıntısı (m.152/3; 6216 m.40/5): 5 ay, işin Anayasa Mahkemesine noksansız olarak gelişinden başlar. Karar süre geçtikten sonra gelse bile esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır.
• Bekletici mesele (6216 m.41/2): İtiraz yoluna başvuran mahkemede aynı kuralın uygulanacağı başka dosyalar varsa başvuru bu dosyalar için de bekletici mesele sayılır.
• Kararların sonucu (m.153): Kararlar kesindir. İptal edilen kural kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar; Mahkeme yürürlük tarihini ayrıca belirleyebilir, bu tarih yayımdan başlayarak 1 yılı geçemez. İptal kararları geriye yürümez. Kararlar yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Mahkeme iptal ederken kanun koyucu gibi hareket edemez.

Sık sorulan sorular

Somut norm denetiminin ön şartı nedir?

Görülmekte olan bir dava ve o davada uygulanacak bir kural (m.152).

Soyut norm denetimi hangi yolla yapılır?

Doğrudan doğruya iptal davasıyla (m.150).

Anayasa değişikliği hangi açıdan denetlenir?

Yalnız şekil bakımından (m.148/1).

Kanuna şekil davasını kim, kaç günde açar?

Cumhurbaşkanı veya 120 milletvekili; yayımdan başlayarak 10 gün.

Kanuna esas davasının süresi nedir?

Resmî Gazetede yayımdan başlayarak 60 gün (m.151).

İtirazda Anayasa Mahkemesi kaç ayda karar verir?

İşin kendisine gelişinden başlayarak 5 ay içinde (m.152/3).

Esastan ret kararı itiraz yolunu nasıl etkiler?

Yayımdan sonra 10 yıl geçmedikçe aynı kanun hükmü için itiraz başvurusu yapılamaz.

TBMM İçtüzüğü itiraz yoluna götürülebilir mi?

Hayır; m.152 yalnız kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesini sayar.

Kaynaklar

• Prof. Dr. Erol Cansel, Anayasa Mahkemesinin Verdiği İptal Kararından Doğan Kimi Sorunlar,
• Dr. Öğr. Üyesi Duygu Dülger, Anayasa Yargısı, C.41 S.2
• Anayasa m.150, m.152 kenar başlıkları; 6216 s.K. 'İtiraz Yolu' bölümü
• Anayasa m.148/2; Gizem Güner Yaşar, Anayasaya Uygunluk Bakımından Anayasa Değişikliklerind
• Anayasa m.148/2; 6216 s.K. m.36/4
• 6771 s.K. m.16