Normlar Hiyerarşisi Nedir? Anayasadan Talimata Piramit Sıralaması

Ders notu: Normlar Hiyerarşisi Nedir? Anayasadan Talimata Piramit Sıralaması

Alttaki norm üsttekine aykırı olamaz

Normlar hiyerarşisi tek cümleyle şu: alttaki kural, üstteki kurala aykırı olamaz. Çünkü her norm geçerliliğini üstündeki normdan alıyor. Şimdi yönlere bakın. Piramitte yukarı çıktıkça norm daha üstün, daha genel, daha soyut oluyor. Aşağı indikçe daha somut, daha ayrıntılı oluyor. Yani Anayasa az ve genel konuşur, en alttaki metinler ise işin ayrıntısına iner. Bu dizilişe Kelsen piramidi dendiğini de duyabilirsiniz.

Üstten alta piramidin tamamı

Şimdi piramidi yukarıdan aşağı kuralım. En tepede Anayasa. Onun altında temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalar. Sonra aynı basamakta üç şey: kanun, olağanüstü halde çıkan Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve diğer andlaşmalar. Bir alt basamakta olağan Cumhurbaşkanlığı kararnamesi. Sonra yönetmelik. En altta da yönerge, tebliğ, genelge ve talimat. Küçük ama önemli bir not: Anayasa bu sırayı tek bir maddede yazmaz. Üst basamakları farklı maddelerden çıkarıyoruz; yönetmeliğin altındaki sıra ise Anayasada yok, sınav notlarında böyle gösteriliyor.

Andlaşma iki ayrı basamakta

Andlaşmalar neden iki ayrı yerde? Doksanıncı maddenin beşinci fıkrasına bakın. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalar kanun hükmündedir; bu yüzden kanunla aynı basamaktalar. Ama andlaşma temel hak ve özgürlüklere ilişkinse ve kanunla aynı konuda farklı hüküm içeriyorsa andlaşma esas alınır. İşte bu yüzden kanunun üstünde gösteriliyor. Bir de şunu not edin: ikisi için de Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz.

Aynı ad, farklı basamak: CBK ve OHAL CBK

Burada iki kararname birbirine karışıyor. Olağan Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunda farklı hüküm varsa kanun uygulanır. Hatta Meclis aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hale gelir. Bu yüzden şemada kanunun altındadır. Olağanüstü halde çıkan kararname ise başka: Anayasa 119'uncu maddede ona açıkça kanun hükmünde diyor. Yani adı aynı, basamağı farklı. Şıkta “olağanüstü hal” ifadesini görürseniz durun ve bu ayrımı hatırlayın.

Yönetmeliğin altında notlardaki dört ad

Yönetmelik, kanunlara ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine aykırı olamaz; bunu 124'üncü madde söylüyor. Notlardaki sıra ise dört addan oluşuyor: yönerge, tebliğ, genelge, talimat. Baş harflerle aklınızda tutun: Y, T, G, T. İlk sırada yönerge, en altta talimat var.

Şıkta görünce durun: KHK ve tüzük

Eski notlarda piramidin içinde iki ad görebilirsiniz: kanun hükmünde kararname ve tüzük. 2017 Anayasa değişikliğiyle bunların çıkarılmasına dayanak olan 91 ve 115'inci maddeler kaldırıldı. Bu yüzden güncel piramitte yerleri yok. Ama dikkat, tuzak burada: değişiklik yürürlüğe girdiğinde yürürlükte olan eski kararnameler ve tüzükler kendiliğinden yok olmadı. Geçici 21'inci maddenin F fıkrasına göre yürürlükten kaldırılmadıkça geçerliliğini sürdürüyor.

Sınavda sorulabilecek ayrıntılar

• Andlaşmalar, m.90/5: temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmayla ilgili son cümle 2004'te 5170 sayılı Kanunla eklendi. Bu cümle yalnız andlaşma ile kanun arasındaki uyuşmazlığı düzenler. Anayasa burada çatışma kuralı koyar; kanunun üstünde gösterilmesi şemalardaki sıralamadır, öğretide tartışmalıdır (Sezer). Andlaşmaların ayrıntısı ilerideki derste.
• CBK, m.104/17: Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler CBK ile düzenlenemez. Münhasıran kanunla düzenlenecek konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz.
• CBK'nin yeri tartışmalıdır: Şemalarda CBK kanunun altında gösterilir. Öğretide CBK'nin kanun altı değil, kanunla aynı düzeyde olduğunu savunan yazarlar da vardır (Y. Atar). Anayasada yazılı olan çatışma kuralıdır: farklı hüküm varsa kanun uygulanır (m.104/17).
• OHAL CBK, m.119/6-7: m.104/17'nin ikinci cümlesindeki sınırlamalara tabi değildir; Resmî Gazetede yayımlanır, aynı gün Meclis onayına sunulur. Savaş ve mücbir sebeple toplanamama hâli hariç üç ay içinde görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.
• AYM, m.148/1: kanunlar, CBK'ler ve TBMM İçtüzüğü Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluk yönünden denetlenir. Olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan CBK'lere karşı Anayasaya aykırılık iddiasıyla dava açılamaz.
• Yönetmelik: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri çıkarabilir (m.124/1). Cumhurbaşkanı yönetmeliği için ayrıca m.104/18. Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayımlanacağı kanunda belirtilir (m.124/2).
• Yönerge, tebliğ, genelge, talimat: Yönerge üst makamın alt makama izlenecek yolu bildirmesidir. Tebliğ bildirme anlamına gelir. Genelge kanun ve yönetmeliklerin uygulanmasında yol göstermek için ilgililere gönderilen yazıdır. Talimat yönerge anlamına da gelir; görevin yürütülmesi için verilen buyruğu da anlatır. Bu dört adın sırası Anayasada düzenlenmez. Öğretide bu işlemlere adsız düzenleyici işlem denir; sirküler, genel emir, duyuru ve ilan gibi başka adlar da taşırlar. Kendi aralarında ada göre bir hiyerarşi belirlenememiştir; genel kabul gören görüşe göre çıkaran makama bakılır, aynı makamdan çıkmışsa yönetmelik önde gelir. Yönetmelikten sonra genelgeyi sayan sıralama da vardır (Aydoğdu).
• Eski normlar, Geçici m.21/F: Yürürlükte bulunan KHK'ler, tüzükler, Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu yönetmelikleri ile diğer düzenleyici işlemler yürürlükten kaldırılmadıkça geçerliliğini sürdürür. Yürürlükteki KHK'ler hakkında m.152 ve m.153 uygulanmaya devam eder.

Sık sorulan sorular

Piramidin tepesinde hangi norm var?

Anayasa. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz (m.11).

Yukarı çıktıkça norm nasıl değişir?

Daha üstün, daha genel, daha soyut olur.

Temel hak andlaşması ile kanun çatışırsa?

Andlaşma hükümleri esas alınır (m.90/5).

Temel hak dışındaki andlaşmalar hangi basamakta?

Kanunla aynı: kanun hükmündedir (m.90/5).

CBK ile kanunda farklı hüküm varsa?

Kanun hükümleri uygulanır (m.104/17).

OHAL'de çıkan CBK hangi basamakta?

Kanunla aynı: kanun hükmündedir (m.119/6).

Piramitte yönetmeliğin altındaki sıra nedir?

Yönerge, tebliğ, genelge, talimat.

Eski tüzükler bugün geçerli mi?

Yürürlükten kaldırılmadıkça evet (Geçici m.21/F).

Kaynaklar

• Anayasa, mevzuat.gov.tr metni
• 6771 s.K. m.16; Anayasa m.91 ve m.115 'Mülga' kaydı
• Anayasa, TBMM metni
• Sevgili Gençay, 'Adsız Düzenleyici İşlemlerin Normlar Hiyerarşisindeki Yeri', AÜHFD 2014
• Abdullah Sezer, 'Normlar Hiyerarşisi ve Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri', AYM yayını
• Ankara Üniv. Açık Ders, Temel Hukuk 6. hafta